Archief Willem Banning

Periode  1896-1988
Omvang   4.75 m.
Raadpleging Beperkt
De inventarisnummers 2, 4, 6-7, 9-10, 12, 14, 17-18, 24-35, 37-39, 42, 48-49, 52, 78-82 en 109-114 zijn gesloten. In bepaalde gevallen is raadpleging na vooraf verkregen schriftelijke toestemming van de familie mogelijk.
Zie informatie over raadpleging

Biografie

Willem Banning (1888-1971); volgde onderwijzersopleiding aan de Rijkskweekschool te Haarlem, was actief in de geheelonthoudersbeweging, studeerde theologie aan de Rijksuniversiteit Leiden, werd na predikantschap in Haarlo en Sneek in 1929 directeur van de Vereniging Woodbrookers; leidde vanaf 1931 het conferentiecentrum van de Arbeidersgemeenschap der Woodbrookers te Bentveld; promoveerde in 1931 op Jean Jaurès; vanaf 1931 in het partijbestuur van de SDAP en van 1935 tot 1937 in het dagelijks bestuur; predikant te Haarlem vanaf september 1940, zeer kritisch naar Duitse bezetters, als gijzelaar in Sint Michielsgestel gevangen gehouden mei 1942-december 1943, predikant te Naaldwijk vanaf februari 1944; betrokken bij oprichting vormingsinstituut Kerk en Wereld en vervolgens directeur 1945-1953; speelde rol bij oprichting PvdA 1946; hoogleraar kerkelijke sociologie Rijksuniversiteit Leiden 1946-1958, tevens buitengewoon hoogleraar Rotterdam.

Inhoud

Ingekomen brieven van o.a. J.W. Albarda, J. Barents, J.J. Buskes, P.S. Gerbrandy, P. Geyl, M. van der Goes van Naters, H.T. de Graaf, E.C. Knappert, H. de Man, R. Mees, O. Noordmans, H. Roland Holst, A.A. van Ruler, W. Schermerhorn, K. Strijd, H.B. Wiardi Beckman 1928-1970; familiecorrespondentie 1896-1970; stukken betreffende zijn studie theologie en promotie 1916-1932, verblijf als gijzelaar in Sint Michielsgestel 1942-1943, predikantschap Sneek 1920-1929, Haarlem 1940-1942 en Naaldwijk 1944-1945, hoogleraarschap Leiden en Rotterdam 1946-1958, organisatie en cursussen Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers te Bentveld en Kortehemmen en Woodbrookers te Barchem 1918-1949, overige cursussen en lezingen 1929-1965, SDAP 1921-1937, Nederlandse Volksbeweging (NVB) 1942-1948; manuscripten en typoscripten 1931-1965; publicaties over W. Banning 1920-1988.

Ordening

In 1988 droeg mevrouw H. van Wirdum-Banning, de oudste dochter van Banning, nadat zij een biografie van haar vader voltooid had (zie literatuurverwijzing), zijn archief over aan het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) te Amsterdam. Dit is de kern van het archief Banning. Uit de in 1986 en 1990 verworven aanvullingen op het archief van de Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers zijn sommige stukken overgebracht naar het archief van Banning, omdat deze stukken, waaronder correspondentie, duidelijk hadden behoord tot het persoonlijk archief van Banning.
Een eerste ordening van het materiaal was al vóór overdracht aan het IISG door mevrouw H. van Wirdum-Banning aangebracht. Sporen van haar werk zijn in het archief te vinden, vaak in de vorm van briefjes met notities over de aard en de inhoud van de stukken. In het archief zijn ook enkele stukken van Banning's echtgenote aanwezig alsmede van enkele andere familieleden. Het archief van Banning kent de nodige lacunes. Het archief bevat vrij veel correspondentie, alsmede manuscripten en aantekeningen die Banning raadpleegde bij het schrijven van artikelen en het voorbereiden van lessen en lezingen. Maar het archief bevat bijvoorbeeld weinig stukken over Banning's activiteiten binnen de SDAP en over zijn betrokkenheid bij de oprichting van de PvdA. Derhalve is het om een goed beeld te krijgen van de diversiteit van leven en werken van Banning noodzakelijk ook andere archieven te raadplegen. In eerste instantie komt daarvoor het archief van de Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers in aanmerking. De inventaris van dit archief is ook in deze Werkuitgave opgenomen. In tweede instantie bevatten ongetwijfeld de archieven van de SDAP en de PvdA de nodige aanvullende informatie. Foto's en ander beeldmateriaal, afkomstig van Banning, zijn overgedragen aan de afdeling Beeld en Geluid van het IISG.

Bewerking

Inventaris gemaakt door Bouwe Hijma in 1998; idem aanvulling 2009 en 2011

VOORWOORD

In deze Werkuitgave zijn de inventarissen opgenomen van de archieven van de Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers (AGW) en Adriaan van Biemen alsmede van het archief van Willem Banning . Besloten is deze inventarissen in één band uit te brengen omdat de levens van Banning en Van Biemen en derhalve ook hun archieven nauw verbonden zijn met de Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers, waarvoor zij zich jarenlang hebben ingezet.
De Werkuitgave begint met de inventaris van de archieven van de Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers en Adriaan van Biemen. Deze inventaris heeft een gezamenlijke inleiding en een doorlopende nummering.
In het tweede deel van de Werkuitgave volgt de inventaris van het archief van Willem Banning. Deze inventaris heeft een afzonderlijke inleiding op het leven en het archief van Banning en kent een eigen nummering.
Achter deze inventarissen volgt een index op het geheel en deze index verwijst naar de paginanummers.
De Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers, die enkele jaren geleden de landelijke omgeving van Bentveld heeft verruild voor de Amsterdamse Keizersgracht en na opheffing van de oude vereniging is opgegaan in de nieuw opgerichte vereniging `De Rode Hoed', was zo vriendelijk de ordening van de archieven financieel te ondersteunen.
Amsterdam, oktober 1998

Uitgebreide biografische schets van Willem Banning

Willem Banning werd op 21 februari 1888 in Makkum geboren als oudste zoon uit het huwelijk van Jan Hermanus Banning , visser en timmerman, en Aafke Canrinus, dochter van de koster van de Ned. Herv. Kerk. Toen Willem de (openbare) lagere school bijna doorlopen had, besloten zijn ouders op advies van de onderwijzers dat Willem verder zou leren en naar de kweekschool zou gaan. In 1903 slaagde hij voor het toelatingsexamen van de Rijkskweekschool in Haarlem, bijgenaamd `De Bak', en verliet hij het ouderlijk huis.
Al snel werd Banning actief in organisaties van kwekelingen en in de beweging voor geheelonthouding (drankbestrijding). Van de in 1906 opgerichte landelijke Kweekelingen Geheel Onthouders Bond (KGOB) werd Banning secretaris, evenals van de Haarlemse Kweekelingen Geheelonthouders Vereeniging . Op het congres in 1907 werd Banning gekozen tot redacteur van De Kweekelingen-Bode (Kah-Béh). Dit bleef hij ruim een jaar, daarna werd hij gekozen tot voorzitter en propagandist van de in 1908 opgerichte `Vereeniging van Nederlandsche Kweekelingen en Oud-Kweekelingen'. Hierin bleef hij actief tot omstreeks 1914.
Zijn eerste baan kreeg hij in 1907 als gouverneur van een notariszoon te Hoorn. Dit liet hem veel vrije tijd die hij wijdde aan bovengenoemde verenigingen, terwijl hij geleidelijk tot het besluit kwam theologie te gaan studeren. In 1909 zat zijn werk in Hoorn er op en na een kort intermezzo in Sloten ging hij aan de slag als onderwijzer aan de openbare lagere school in Nieuwendam, waar hij tot september 1911 zou blijven. In 1913 deed Banning het eindexamen gymnasium. In deze jaren leerde Banning ook zijn toekomstige vrouw kennen. Henriëtta (Han) Johanna Wilhelmina Schoemaker was op 10 januari 1889 geboren in Broek in Waterland en werd onderwijzeres, eerst in Landsmeer en vanaf 1910 in Wormerveer, waar zij bleef tot hun huwelijk op 9 oktober 1915. In september 1913 ging Banning theologie studeren aan de Rijksuniversiteit in Leiden, het centrum van de `Moderne Theologie', waar vooral P.D. Chantepie de la Saussaye, K.H. Roessingh en W.B. Kristensen zijn leermeesters waren. Vier jaar later, op 18 november 1917, werd Banning bevestigd als predikant in Haarlo in de Achterhoek.
Banning had in 1916 zijn eerste contacten gelegd met de Woodbrookers in Barchem en nu hij in de buurt predikant was geworden, werden die contacten geïntensiveerd. In december 1908 was de `Vereeniging Woodbrookers in Holland' opgericht als reünistenclub van vooral theologen, die een periode van enkele maanden hadden doorgebracht in het Woodbrooke Settlement van de Engelse Quakers bij Selly Oak in de buurt van Birmingham. Banning en zijn vrouw volgden in de zomer van 1916 voor de eerste keer een cursus in Barchem en werden kort daarna lid van de vereniging. In deze jaren in Haarlo was Banning niet alleen in Barchem actief. Ook bleef hij lezingen houden voor groepen en organisaties als De Blijde Wereld, het Religieus Socialistisch Verbond, de Nederlandse Protestanten Bond, de Vrijzinnig Christelijke Studenten Bond, de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij en verschillende takken van de Geheelonthoudersbeweging. In 1920 vertrok Banning naar Friesland en werd hij predikant in Sneek, waar nadrukkelijk een socialistische `rooie dominee' gezocht was. Behalve in zijn standplaats was Banning in deze jaren vooral actief binnen de Vereeniging Woodbrookers in Holland en het daaronder vallende Werkverband van de Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers (AG), waarvan hij in 1919 mede-oprichter was. In 1923 nam hij ook zitting in het bestuur van de moedervereniging, waarvan hij in 1926 penningmeester werd. De Vereniging Woodbrookers besloot in 1926 op termijn een directeur te benoemen, waarvoor een fonds werd gevormd. Per 1 oktober 1929 werd Banning tot directeur benoemd. Daarnaast ging Banning weer studeren. Eerst voor zijn doctoraal examen, dat hij zomer 1929 behaalde en daarna voor zijn promotie, die gestalte kreeg in de dissertatie Jaurès als denker, waarop hij op 22 mei 1931 promoveerde. Zomer 1931 verhuisde het gezin Banning naar Bentveld, waar Banning als directeur samen met zijn vrouw het conferentiecentrum leidde. Daarnaast werd Banning hoofdredacteur van het religieus-socialistische weekblad Tijd en Taak dat in oktober 1932 de opvolger werd van De Blijde Wereld .
In 1931 werd Banning ook gekozen in het partijbestuur van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) en van 1935 tot 1937 maakte hij deel uit van het dagelijks bestuur. Banning zette zijn mede-partijleden aan tot een ideologisch vernieuwingsdebat waarbij vooral de ideeën van Jean Jaurès hem inspireerden.
Ook was Banning nog docent aan de School voor Maatschappelijk Werk te Amsterdam, waar hij lessen over `sociale stromingen' gaf. Maar het goede leerboek ontbrak en zo verscheen in 1938 van zijn hand Hedendaagsche Sociale Bewegingen.
De dreiging van Nazi-Duitsland en de lotgevallen van de Duitse vluchtelingen in ons land hielden Banning zeer bezig. Toen de Duitse bezetting in mei 1940 een feit was, was Banning's oordeel helder. Inmiddels op 8 september 1940 als predikant bevestigd bij de Vere(e)niging van Vrijzinnige Hervormden te Haarlem, stak hij in zijn preken zijn mening niet onder stoelen of banken. Op 4 mei 1942 werd Banning als gijzelaar vastgezet in Sint Michielsgestel, waar hij een actieve rol zou spelen in de discussies over het na-oorlogse bestel, uiteindelijk resulterend in de oprichting van de Nederlandse Volksbeweging (NVB). Op 21 december 1943 werd Banning uit gevangenschap ontslagen op de uitdrukkelijke voorwaarde dat hij en zijn gezin na 10 januari 1944 niet meer in de provincies Noord-Holland of Utrecht mochten verblijven. Hij kreeg bericht dat er in het Westland een predikantsplaats vacant was en een oude pastorie leegstond en zo deed Banning op 6 februari 1944 zijn intrede als vrijzinnig predikant te Naaldwijk.
Na de bevrijding maakte een aantal mensen binnen de Hervormde Kerk onder aanvoering van Banning zich sterk voor het op korte termijn oprichten van een vormings-, opleidings- en bezinningsinstituut dat de zich vernieuwende Hervormde Kerk bezieling zou moeten geven. Dit leidde tot de officiële opening op 20 november 1945 van het instituut ` Kerk en Wereld ' te Driebergen. Banning werd voorzitter van het curatorium en toen de directeur, dr. J.P. Kruyt in 1947 tot hoogleraar in Utrecht werd benoemd, nam Banning tijdelijk het directoraat over. Na zijn pensionering in 1953 bleef hij bij `Kerk en Wereld' betrokken, onder andere door de uitgave van het Handboek Pastorale Sociologie dat onder zijn leiding verscheen.
Als voorzitter van de `politieke studiecommissie' van de NVB speelde Banning ook een rol van betekenis bij de fusie van SDAP, Vrijzinnig Democratische Bond en Christelijk-Democratische Unie die leidde tot de oprichting van de Partij van de Arbeid ( PvdA ) op 9 februari 1946. Banning viel de eer te beurt op het oprichtingscongres de openingstoespraak te mogen houden. Banning was tot midden jaren vijftig de voornaamste PvdA-ideoloog maar binnen de sociaal-democratie nam de belangstelling voor ideologie geleidelijk af en werd het accent meer gelegd op de praktische regeringspolitiek.
Banning was en bleef ook aan de universiteiten actief. In 1946 was hij benoemd tot buitengewoon hoogleraar in de kerkelijke sociologie aan de theologische faculteit van de Rijksuniversiteit Leiden. Later volgde een benoeming aan de juridische faculteit van diezelfde universiteit. In Leiden nam hij afscheid als hoogleraar in 1958. Daarnaast was Banning in 1953 benoemd tot buitengewoon hoogleraar in de sociologie aan de Nederlandsche Economische Hoogeschool in Rotterdam, waar hij gedurende twee jaren Fred L. Polak verving. In 1958 werd Banning zeventig jaar en nam hij afscheid van de universiteit. Bij gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag stuurde hij aan zijn vrienden het boekje Terugblik op leven en strijd van althans een deel der generatie die idealistisch-jong was aan het begin der twintigste eeuw toegelicht aan de ontwikkelingsgang van één hunner. Banning zou in de jaren die nu volgden, nog incidenteel lesgeven en vooral studeren en publiceren. In de herfst van 1965 werd Banning ernstig ziek. Tijdens zijn ziekteperiode overleed zijn vrouw op 29 november 1965. Banning zelf herstelde moeizaam maar de tijd van studeren en publiceren was voorbij. Op 7 januari 1971 overleed Banning.

Literatuurverwijzing

Het is hier niet de plaats om een uitgebreide lijst op te nemen van de publicaties van en over Banning. Wie zich een eerste beeld wil vormen van leven en werken van Banning, kan het best beginnen met het raadplegen van de volgende publicaties:
W. Banning, Terugblik op leven en strijd van althans een deel der generatie die idealistisch-jong was aan het begin der twintigste eeuw toegelicht aan de ontwikkelingsgang van één hunner. Amsterdam, 1958;
H. van Wirdum-Banning, Willem Banning 1888-1971. Leven en werken van een religieus socialist. Amersfoort/Leuven, 1988;
Rob Hartmans, `Willem Banning' in Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland. Deel 6. Amsterdam, 1995, pp. 16-23.
Met name bovenvermelde biografische schets bevat een uitgebreide literatuuropgave. Mede hierom is deze schets integraal in deze Werkuitgave opgenomen (zie pp. 111-117).

INVENTARIS

(uit: Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland. Deel 6. Amsterdam, 1995, pp. 16-23)
BANNING, Willem (roepnaam: Wim), voorzitter Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers en medeoprichter Nederlandse Volksbeweging en PvdA, is geboren te Makkum (Fr.) op 21 februari 1888 en overleden te Driebergen op 7 januari 1971. Hij was de zoon van Jan Hermanus Banning, haringvisser, en Aafke Canrinus. Op 9 oktober 1915 trad hij in het huwelijk met Henriëtta Johanna Wilhelmina Schoemaker, onderwijzeres, met wie hij drie dochters kreeg. Dank zij de inspanningen van het hoofd van de openbare lagere school hoefde Banning in het voorjaar van 1900 niet in de voetsporen van zijn vader te treden en reepschieter te worden, jongste maatje op een logger. Hij werd in staat gesteld onderwijzer te worden en bereidde zich thuis voor op het toelatingsexamen voor de Rijksnormaalschool te Haarlem, waarvoor hij in 1903 slaagde. Bannings entree op de kweekschool viel samen met een hernieuwde poging om tot een landelijk blad voor kwekelingen te komen. Een eerdere poging in 1897 onder leiding van Theo Thijssen was door de directie verhinderd. De Kwekelingenbode vormde al spoedig het centrum van een landelijke kwekelingenbeweging. Het idealistische en antiburgerlijke karakter van de vrije jeugdbeweging trok Banning bijzonder aan. Vanuit Haarlem werd in 1906 ook het initiatief genomen tot de landelijke Kweekelingen Geheelonthoudersbond (KGOB), waarvan J. Toot voorzitter en Banning secretaris werd. Aan het eind van zijn studie, in 1907, werd Banning gekozen tot redacteur van de Kwekelingenbode. Nadat bekend geworden was dat Banning met anderen betrokken was bij het opstellen van een zwartboek met klachten over docenten en directeuren van kweekscholen brak binnen de kwekelingenbeweging een rel uit. Op het bondscongres van maart 1908 legde Banning het redacteurschap neer. Na het behalen van de akte aanvaardde Banning een betrekking als gouverneur van een notariszoon in Hoorn. De Hoornse jaren (1907-1909) waren in meerdere opzichten belangrijk voor Banning. Hij maakte er kennis met de socialistische predikant J.Th. Tenthoff, die hem in contact bracht met de `rode dominees' rond het tijdschrift De Blijde Wereld. Ook ontmoette hij in Hoorn zijn latere vrouw en besloot hij er predikant te worden. Hij stond open voor socialistische ideeën maar zijn engagement beperkte zich voorlopig nog tot de drankbestrijdersjeugd. Samen met de drie jaar jongere Koos Vorrink speelde Banning nog geruime tijd een prominente rol binnen de KGOB. Bannings religieuze idealisme kwam sterk tot uiting in een rede getiteld Blijde ernst (Den Haag 1909), waarin hij zich scherp afzette tegen het cynisme en pessimisme van een deel van zijn generatiegenoten. In 1910 werd hij voorzitter van de mede door hem opgerichte Bond der Jongeren, die echter niet tot wasdom kwam. Na enkele maanden in Sloten als onderwijzer gewerkt te hebben was Banning van september 1909 tot september 1911 verbonden aan de openbare school van Nieuwendam. De twee daaropvolgende jaren bereidde hij zich voor op het staatsexamen, financieel gesteund door de notaris voor wie hij in Hoorn had gewerkt. In september 1913 begon hij met een studie theologie in Leiden. De van huis uit orthodoxe Banning had zich in vrijzinnige richting ontwikkeld en werd in Leiden vooral beïnvloed door moderne theologen als P.D. Chantepie de la Saussaye en K.H. Roessingh.
Het vaag omlijnde, antiburgerlijke idealisme van Banning, die zijn arbeidersafkomst nooit verloochende, had rond 1911 plaats gemaakt voor de overtuiging dat het geloof in God niet te verenigen was met de aanvaarding van het kapitalisme. Hij beschouwde zich als socialist, al bleef hij voorlopig partijloos. In 1913 schreef hij een artikel in het door de socialistische predikant H.W.Ph.E. van den Bergh van Eysinga geredigeerde blad De samenwerking, waarin het thema aan de orde kwam waarmee Banning zich zijn hele leven zou bezighouden: de verhouding tussen individu en gemeenschap. In het liberalisme was deze verhouding volgens hem verstoord geraakt en het was nu de taak van het socialisme er voor te zorgen dat individuele vrijheid en sociale gerechtigheid de grondslagen zouden vormen van een nieuwe gemeenschap. Als zovelen werden Banning en zijn verloofde, die in het voorjaar van 1914 was toegetreden tot de SDAP, zwaar geschokt door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, die in hun ogen was veroorzaakt door het volgens hen immorele kapitalisme. Die zomer bestudeerden zij Das Kapital van K. Marx en diverse geschriften van K. Kautsky. In september 1914 werd ook Banning lid van de SDAP. In november 1917 werd hij beroepen als hervormd predikant van Haarlo en Waterhoek (gemeente Borculo), drie jaar later ging hij naar Sneek, waar hij de bekende religieus-socialist G. Horreüs de Haas opvolgde. In de zomer van 1916 hadden Banning en zijn vrouw een cursus gevolgd bij de Vereeniging Woodbrookers in Holland, van oorsprong een reünistenclub van mensen die een tijd hadden doorgebracht in het Woodbrooke Settlement van de Engelse Quakers. In het centrum van de Nederlandse Woodbrookers in Barchem volgden gelovigen van diverse richtingen cursussen over godsdienstige, maatschappelijke, pedagogische of culturele onderwerpen. Hier vond Banning gelijkgestemden. Het socialisme zagen zij als een positieve macht maar zij hadden grote bezwaren tegen de marxistische levensbeschouwing. Het socialisme was in de ogen van Banning en de zijnen een zedelijk ideaal, gevoed vanuit de religieuze behoefte om God te dienen. Binnen de Vereniging Woodbrookers in Holland werd in 1919 een werkverband opgericht dat zich tot taak stelde socialisme en religie wederzijds te doordringen. Van deze Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers (AG) werd Banning voorzitter. Door zijn activiteiten als cursusleider, spreker en schrijver, zijn contacten met zowel de Blijde Wereld-groep als het in 1915 opgerichte Religieus-Socialistisch Verbond en zijn centrale rol in de AG werd Banning de belangrijkste woordvoerder van de religieus-socialisten binnen de SDAP. Niet alleen organiseerde hij tal van bijeenkomsten en conferenties, ook trachtte hij in een lange reeks artikelen en brochures het religieus-socialistisch gedachtengoed uit te werken. In de inleiding bij de vertaling van E. Tollers Massa-Mensch (Huis ter Heide 1925) noemde hij het socialisme een `kultuurscheppende beweging'. Vijf jaar eerder al had hij een brochure geschreven onder de titel De arbeidersbeweging als beschavingsmacht (Nieuwendam 1920). In 1926, het jaar waarin hij toetrad tot de redactie van De Blijde Wereld, publiceerde hij zijn eerste boek, Om de groei der gemeenschap (Arnhem 1926). Daarin zette hij zich fel af tegen de individualistische burgerlijke cultuur, die volgens hem ook de reformistische arbeidersbeweging had aangetast. Na het katholicisme met zijn nadruk op de gemeenschap en het individualistische calvinisme werd het volgens Banning nu tijd voor een synthese, waarvoor een ethisch gefundeerd en idealistisch geformuleerd socialisme de basis kon vormen. Er was een duidelijke verwantschap met de ideeën in H. de Mans Zur Psychologie des Sozialismus (Jena 1926), dat verscheen toen Banning de laatste hand aan zijn boek legde.
Nadat hij in 1928 het predikantsambt had neergelegd was Banning in de gelegenheid zijn studie af te maken. In 1929 deed hij doctoraal examen en begon hij aan een dissertatie. Aanvankelijk had hij willen promoveren op de dialectische theologie van K. Barth en E. Brunner, maar op aanraden van zijn promotor besloot hij onderzoek te verrichten naar de denkbeelden van Jean Jaurès. In 1931 promoveerde hij op Jean Jaurès als denker. Nog tijdens het schrijven van zijn proefschrift was Banning in 1929 directeur geworden van de Vereniging Woodbrookers in Holland. De religieus-socialisten timmerden in de jaren twintig aan de weg. Het eerste Religieus-Socialistisch Congres, dat in oktober 1927 in Amsterdam werd georganiseerd, trok zo'n 600 belangstellenden. Niet iedereen in de SDAP was daar even blij mee, zoals bleek uit een polemiek die Banning na het congres in Het Volk voerde met F. van der Goes. De partijleiding zag evenwel in de religieus-socialisten een middel om vat te krijgen op de confessionele arbeiders en trad de groep welwillend tegemoet. In 1931 werd Banning in het partijbestuur gekozen. Hoewel hij van 1935 tot 1937 ook deel uitmaakte van het dagelijks bestuur was Banning geen beroepspoliticus. Wel was hij binnen het partijbestuur in de jaren 1933-1937 de belangrijkste inspirator van het ideologisch vernieuwingsdebat. Geïnspireerd door de ideeën van Jaurès pleitte Banning voor een socialisme dat niet-materialistisch, niet-deterministisch, democratisch en humanistisch was. Hoewel Banning grote waarde toekende aan de geschiedmethode en de maatschappijanalyse van Marx, meende hij dat het marxisme als ideologie een funeste invloed op de sociaal-democratie had gehad. De exclusieve oriëntatie op de arbeidersklasse had volgens hem het socialisme vervreemd van andere antikapitalistische groepen. Bovendien zorgde de louter instrumentele visie op de democratie er mede voor dat de SDAP in de Nederlandse politiek buitenspel bleef. Deze gebreken van de sociaal-democratie werden volgens Banning nog duidelijker door de opmars van het fascisme. Na de Eerste Wereldoorlog was de sociaal-democratie niet in staat geweest de in brede groepen levende onvrede en antikapitalistische sentimenten te mobiliseren, en zij kreeg nu, in de vorm van het fascisme, hiervoor de rekening gepresenteerd, aldus Banning. Anders dan de meeste marxisten, voor wie het fascisme niets meer was dan de sterke arm van de bourgeoisie, zag Banning deze partijen als een revolutionaire beweging die zich keerde tegen de democratische, burgerlijk-kapitalistische maatschappij en die een beroep deed op antirationalistische drijfveren. Binnen de SDAP was Banning degene die zich het meest intensief bezighield met een analyse van het fascisme. Hij trok de conclusie dat de partij haar koers drastisch diende te verleggen. Banning ventileerde zijn ideeën niet alleen in boeken, brochures en artikelen (vooral in het door hem geredigeerde blad Tijd en Taak, zoals De Blijde Wereld sinds 1932 heette), ook in het partijbestuur deed hij zijn invloed gelden. Hij maakte deel uit van de in april 1933 ingestelde Herzieningscommissie. Op zijn initiatief werd eind van dat jaar de Commissie tot vergelijkend onderzoek van politieke systemen ingesteld, die een eigen, sociaal-democratische staatsopvatting moest formuleren. Na de publikatie van het rapport van deze commissie, Het staatkundig stelsel der sociaal-democratie (Amsterdam 1935), drong Banning aan op de instelling van een commissie die een nieuw beginselprogramma zou ontwerpen. Ook in deze commissie speelde Banning een belangrijke rol, en hoewel het beginselprogramma van 1937 een compromis was tussen de verscheidene richtingen was de invloed van Banning en de religieus-socialisten onmiskenbaar. Op het congres waar dit programma werd aangenomen leed Banning overigens ook een gevoelige nederlaag, toen besloten werd de eis tot nationale ontwapening op te geven. Banning voerde er een emotioneel debat met partijleider J.W. Albarda. Hoewel hij daarna met de gedachte speelde de SDAP te verlaten bleef hij lid, al was hij nauwelijks nog actief. In het partijbestuur trad hij niet meer op de voorgrond en in 1939 stelde hij zich niet herkiesbaar. Wel werd hij redacteur van Socialisme en Democratie, het theoretisch maandblad van de partij dat in 1939 De Socialistische Gids opvolgde. Banning ging zich meer concentreren op zijn werk voor de Woodbrookers, dat in de jaren dertig door zijn grote organisatietalent alleen maar was toegenomen. Ook was hij actief in de antitotalitaire beweging Eenheid door Democratie en bevorderde hij op tal van manieren de contacten tussen mensen met verschillende politieke en levensbeschouwelijke achtergronden.
Na mei 1940 verkeerde Banning even in de veronderstelling dat hij kon doorgaan met zijn Woodbrookers-activiteiten, maar al spoedig legde hij zijn functies neer. In september 1940 aanvaardde hij een predikantsbenoeming in Haarlem. Kort daarop moest hij ook zijn werk voor de School voor Maatschappelijk Werk te Amsterdam neerleggen, omdat hij weigerde de `Ariërverklaring' te tekenen. In mei 1942 werd Banning gearresteerd en naar het gijzelaarskamp Beekvliet te Sint-Michielsgestel gebracht. Tot december 1943 zou hij hier verblijven, waar tal van vertegenwoordigers van de Nederlandse maatschappelijke en intellectuele elite waren opgesloten. Banning was er zeer actief in het geven van cursussen en lezingen en speelde een belangrijke rol bij de discussies over het naoorlogse Nederland. Samen met W. Schermerhorn, P. Lieftinck, J.H.A. Logeman, L. Einthoven, E.M.J.A. Sassen, H. Brugmans en later J.E. de Quay, H. Kraemer en F.C.M. Wijffels legde hij hier het fundament voor de enkele weken na de bevrijding opgerichte Nederlandse Volksbeweging (NVB). Dit politiek en levensbeschouwelijk zeer heterogeen gezelschap vond elkaar in een programma dat streefde naar doorbreking van de vooroorlogse partijpolitieke verzuiling, sociaal-economische modernisering en terugkeer tot de zedelijke normen van christendom en humanisme. In 1943 schreef Banning het na de bevrijding gepubliceerde boek De dag van morgen. Schets van een personalistisch socialisme, richtpunt voor de vernieuwing van ons volksleven (Amsterdam 1945). Hoewel het begrip `personalisme' afkomstig was van denkers rond het Franse tijdschrift Esprit, wier ideeën in Sint-Michielsgestel werden geïntroduceerd door Brugmans, was hier sprake van een verdere ontwikkeling van de denkbeelden die Banning al vóór de oorlog had ontwikkeld, onder meer onder invloed van het werk van M. Buber. Uit De dag van morgen bleek dat Bannings aanvankelijk vrij optimistische visie op de maatschappelijke ontwikkelingen had plaatsgemaakt voor een zeker cultuurpessimisme. Het socialisme dat Banning nu voorstond leek sterk op hem zelf: sober, dienstbaar, strevend naar zedelijke en culturele verheffing, democratisch én elitair. Ook zijn religieuze opvatting had zich ontwikkeld en wel van een algemeen-religieus bewustzijn naar sterk christocentrische denkbeelden, al bleef hij zich rekenen tot de vrijzinnige stroming binnen het protestantisme. Na zijn vrijlating bleef Banning betrokken bij plannen voor de vernieuwing van het politieke bestel. Tijdens de oorlogsjaren had hij zich eveneens ingezet voor een vernieuwing binnen de Nederlands Hervormde Kerk. Samen met H. Kraemer en K.H.E. Gravemeyer trof hij voorbereidingen voor het in 1945 opgerichte instituut Kerk en Wereld te Driebergen, waarin hij een grote rol zou spelen. Als voorzitter van de `politieke studiecommissie' van de NVB speelde Banning ook een grote rol bij de fusie van SDAP, Vrijzinnig Democratische Bond en Christelijk-Democratische Unie, die samen met enkele andere groeperingen op 9 februari 1946 de Partij van de Arbeid vormden. Banning hield de openingstoespraak van het oprichtingscongres. Hij verklaarde dat de nieuwe partij gereed stond `om aan de wil van het Nederlandse volk tot politieke vernieuwing, tot een omzetting der maatschappij in democratisch-socialistische richting, gestalte te geven en daarmee een waarlijk nieuw begin in ons politieke leven in te luiden.' Dit optimisme bleek ongegrond: van de door Banning verwachte doorbraak kwam niet veel terecht. Ook binnen de PvdA zelf kwam de doorbraak, die vorm moest krijgen in de samensmelting van de verschillende ideologische tradities, niet echt tot stand, ondanks de inzet van Banning, in de jaren veertig en vijftig de belangrijkste ideoloog van de PvdA. Hij was redacteur van Socialisme en Democratie, drukte een zwaar stempel op de beginselprogramma's van 1947 en 1959, was voorzitter van tal van commissies en publiceerde veel, waaronder het officiële verweer tegen het bisschoppelijk Mandement van 1954. Maar Bannings opvattingen correspondeerden niet altijd met het officiële partijstandpunt. Dat Banning zich eind jaren dertig had neergelegd bij het loslaten van de ontwapeningseis wilde niet zeggen dat zijn denkbeelden hieromtrent gewijzigd waren. Hij aanvaardde, zij het niet onvoorwaardelijk, de Noord-Atlantische Verdrags-Organisatie, maar hij verzette zich tegen het pathos waarmee sommige socialisten pleitten voor een sterke defensie.
Banning mocht dan in deze jaren de voornaamste PvdA-ideoloog zijn, tegelijkertijd nam de belangstelling voor ideologie binnen de sociaal-democratie sterk af. De nadruk op de praktische regeringspoltiek, het algemeen gebrek aan belangstelling voor ideologieën, het mislukken van de doorbraak en de na de jaren vijftig snel inzettende opheffing van de traditionele zuilen waren er de oorzaken van dat de opvattingen van Banning al spoedig als gedateerd werden beschouwd. Zijn principiële en gefundeerde kritiek op het marxisme, zijn felle afwijzing van het communisme, zijn voorkeur voor overleg en dialoog, zijn brave levenswandel en zijn ernstige levensbesef spraken de generatie die in de jaren zestig politiek bewust werd niet meer aan. Na zijn zeventigste verjaardag in 1958 legde Banning veel van zijn functies, zoals het hoogleraarschap kerkelijke sociologie aan de universiteit van Leiden, neer. De laatste tien jaren voor zijn dood, waarin hij door ziekte steeds geïsoleerder raakte, en de eerste vijftien jaren daarna genoot Banning vrijwel alleen nog aanzien in kringen van Woodbrookers en in die van historici, politicologen en sociologen die zich verdiepten in de ideologische en politieke debatten uit de jaren 1920-1960. Rond zijn honderdste geboortedag, in 1988, was sprake van een hernieuwde belangstelling voor Bannings denkbeelden, die ook in PvdA-rapporten als Schuivende panelen (1987) en Bewogen beweging (1988) aanwijsbaar was.
ARCHIEF: Archief W. Banning in IISG (Amsterdam; vgl. Campfens², 244).
PUBLIKATIES: Keuze (behalve de genoemde): `Socialisme en persoonlijkheid' in: De Samenwerking, 1913, nr. 5; Sociale idealen in een religieuze levensbeschouwing (Nieuwendam 1919); Ons werk (Amsterdam 1919); In dienst van het ideaal (Enschede z.j.); Drie preken (Sneek 1923); Het regeringsjubileum (Enschede 1923); Socialisties levensgevoel (Enschede 1924); Om de gemeenschap (Enschede z.j.); Religieus socialisme (Enschede z.j.); Religieus-Socialistische Vragen I (Arnhem 1924); Van strijd en vertrouwen (Amsterdam 1928); Over `De proletarische levensbeschouwing' (Arnhem 1929); Jaurès als denker (Arnhem 1931); De achtergrond der jeugdbeweging (Utrecht 1931); Het nationaal-socialisme (Arnhem 1932); `Jeugd en socialisme' in: De Socialistische Gids, 1932, 519-530; `Hoe hebben wij de Duitse gebeurtenissen te verstaan?' in: De Socialistische Gids, 1933, 669-679; `Het sociale ideaal' in: Midden in de wereld (Assen 1933) 44-75; Een nieuwe wil. Een nieuwe wereld (Amsterdam 1933); Voor wijde horizonnen (Amsterdam 1933); Recht op van lijf, recht op van ziel Waarom wij het fascisme bestrijden (Amsterdam z.j.); Marx... en verder (Arnhem 1933); Geloof en arbeid (Amsterdam 1935); `De toekomst der Europese cultuur en de democratie' in: De nieuwe maatschappij en de democratie (Arnhem 1935) 1-23; Ons woord, onze taak, onze plaats (Amsterdam 1935); Wat dunkt u van de mens (Assen 1936); Hedendaagse sociale bewegingen Achtergronden en beginselen (Arnhem 1938); Politiek en geloof (z.pl. 1938); En toch... na september 1938 (Rotterdam 1938); Politiek en moraal (Zeist z.j.); Een weg opwaarts. De nieuwe oorlog, de nieuwe vrede (Arnhem 1940); In verbondenheid. Een woord tot vrienden en makkers, bekende en onbekende, aan het einde van het oorlogsjaar 1940 (Zeist 1940); Jongeren van Holland, weest solidair (Rotterdam 1940); (met W. Schermerhorn) Voor het voetlicht. Openingsrede voor de Nederlandse Volksbeweging (Amsterdam 1945); `Een nieuwe bladzijde' in: Socialisme en Democratie, 1946, 18-21; Hier: de Partij van de Arbeid (Amsterdam 1946); `Het ideologisch probleem van het socialisme' in: Socialisme en Democratie, 1946, 161-165; Evangelie en klassenstrijd (Den Haag 1946); (met G.E. van Walsum, J.J. Buskes, J.H. Scheps) Kan een christen lid zijn van de Partij van de Arbeid? (Amsterdam 1947); `De geestelijke achtergronden van het socialisme' in: Socialisme en Democratie, 1948, 577-584; Het vraagstuk van de arbeid (Amsterdam 1949); (red.) Hedendaagse waardering van Karl Marx (Amsterdam 1950); Het communisme als politiek-sociale wereldreligie (Arnhem 1951); (met J. Barents) Socialistische documenten (Amsterdam 1952); Moderne maatschappijproblemen (Haarlem 1953-1960; 2 delen); (red.) Handboek pastorale sociologie (Den Haag 1953-1962; 7 delen); Ons socialisme. De Partij van de Arbeid in Nederland. Een verweer en appèl naar aanleiding van het Mandement 1954 en de daarop gevolgde discussies (Amsterdam 1954); Terugblik op leven en strijd van althans een deel der generatie die idealistisch-jong was aan het begin der twintigste eeuw toegelicht aan de ontwikkelingsgang van één hunner (Amsterdam 1958); Machten en mensen (Haarlem 1959); `Het beginselprogram 1959' in: Socialisme en Democratie, 1960, 204-210; Karl Marx. Leven, leer en betekenis (Utrecht 1960); Om mens en menselijkheid in maatschappij en politiek (Amsterdam 1960); Confrontatie van Oost en West (Utrecht 1965); bibliografie in H. Zunneberg, Willem Banning 1888-1971 (Utrecht 1978).
LITERATUUR: H.G. Cannegieter, `Dr W. Banning' in: Morks-Magazijn, 1933, nr. 12, 617-625; H. Verwey-Jonker, `Vijf en twintig jaar socialistische theorie' in: Ir. J.W. Albarda (Amsterdam 1938), 330-348; H.J. Wilzen, A. van Biemen, Samen op weg (Amsterdam 1953); H.M. Ruitenbeek, Het ontstaan van de Partij van de Arbeid (Amsterdam 1955); J. Lindeboom, Geschiedenis van de Barchem-beweging 1908-1958 (Barchem 1958); J.M. den Uyl, `Banning 70 jaar' in: Socialisme en Democratie, 1958, 81-83; Interview met Bibeb in: Vrij Nederland, 22.2.1958; G.J. Harmsen, Blauwe en rode jeugd (Assen 1961); J.J. Buskes, Vier vrienden (Apeldoorn 1971); Terugblik en perspectief. Willem Banning 1888-1971 (Baarn 1972); H.F. Cohen, Om de vernieuwing van het socialisme (Leiden 1974); J. Bank, Opkomst en ondergang van de Nederlandse Volksbeweging (Deventer 1978); H. Zunneberg, Willem Banning (1888-1971) (Utrecht 1978); M. de Keizer, De gijzelaars van Sint Michielsgestel (Alphen aan den Rijn 1979); J. Rogier, Een zondagskind in de politiek en andere christenen (Nijmegen 1980); H.E.S. Woldring, D.Th. Kuiper, Reformatorische maatschappijkritiek (Kampen 1980); M. Gastelaars, Een geregeld leven (Amsterdam 1985); C.H. Wiedijk, Koos Vorrink (Groningen 1986); C. Huijsen, Socialisme als opdracht (Baarn 1986); J.Th.J. van den Berg, `Bannings rol in de sociaal-democratie' in: Tijd en Taak, 15.5.1987; R. Hartmans, `Het socialisme van Willem Banning. Bij de honderdste geboortedag van een "vergeten" ideoloog' in: Socialisme en Democratie, 1988, 8-14; `Tussen verstarring en vervlakking, een portret van Willem Banning', Barchembladen, 1988, nr. 18, 213-217; R. Hartmans, `1988: Banning redivivus?' in: Socialisme en Democratie, 1988, 190-192; D. Pels, `Willem Banning: voor en tegen' in: Het negende jaarboek voor het democratisch socialisme (Amsterdam 1988) 134-170; H. van Wirdum-Banning, Willem Banning 1888-1971 (Amersfoort 1988); M.B. ter Borg (red.), Banning als denker (Utrecht 1988); E. Jonker, De sociologische verleiding (Groningen 1988); P.J. Knegtmans, Socialisme en democratie (Amsterdam 1989); H. de Liagre Böhl, `Banning en de PvdA' in: Tijd en Taak, 11.3.1989; R. Hartmans, `Het fascisme en de vernieuwing van het socialisme. De SDAP in de jaren dertig' in: Socialisme en Democratie, 1989, 170-177; B. Mulder, `Willem Banning - volksopvoeder tussen vrijzinnigheid en orthodoxie' in: Socialisme en Democratie, 1989, 335-340; E. Jonker, `Een halve eeuw heroriëntatie: vijftig jaar "Socialisme en Democratie"' in: Socialisme en Democratie, 1989, jubileumnummer; R. Hartmans, `Klassieken: W. Bannings Jaurès als denker' in: Socialisme en Democratie, 1990, 118-119; R. Hartmans, `De wederopstanding van Willem Banning. Een ethisch reveil voor de sociaal-democratie?' in: De Groene Amsterdammer, 13.6.1990; M. van der Linde, De Horst 1945-1990 (Driebergen 1991); R. Hartmans, `Van "wetenschappelijk socialisme" naar wetenschap en socialisme. De ideologische heroriëntering van de SDAP in de jaren dertig' in: Het twaalfde jaarboek voor het democratisch socialisme (Amsterdam 1991) 17-46; H. de Liagre Böhl, `Willem Banning in de Partij van de Arbeid: een verloren strijd om de doorbraak' in: Het twaalfde jaarboek voor het democratisch socialisme (Amsterdam 1991) 47-81; M. van der Linde (red.), Willem Banning en De Horst (Driebergen 1992); G. Harmsen, Herfsttijloos (Nijmegen 1993); F. Rovers, Voor recht en vrijheid (Amsterdam 1994).

Rob Hartmans