Archief Gerrit Bennink

Periode  1880-1917 (1927)
Omvang   0.12 m.
Raadpleging Vrij

Biografie

Gerrit Bennink (1858-1927) was aanvankelijk werkzaam in de textielindustrie maar raakte vanwege een fabrieksbrand ongeschikt voor het productiewerk; kwam in 1880 in contact met F. Domela Nieuwenhuis die in zijn blad `Recht voor Allen' opgeroepen had tot deelname aan een grote door hem te organiseren enquête over de toestand waarin de Nederlandse arbeiders verkeerden; gaf antwoorden voor de Twentse metaal- en textielindustrie; berichtte in zijn `Brieven uit Twenthe' in `Recht voor Allen', waardoor zijn verstandhouding met de Twentse werkgevers verslechterde, raakte zijn baantje als portier bij de Nederlandsche Katoenspinnerij in Hengelo kwijt; vertrok naar Delft waar hij dankzij J.C. van Marken werk als timmerman kreeg bij de Gist- en Spiritusfabriek; vestigde zich in 1886 als horlogemaker in Hengelo; zijn beschuldiging aan het adres van Stork, de machtigste werkgever van Hengelo, dat deze `de meest geraffineerde uitzuiger van zijn volk' was, deed hem tien dagen in de gevangenis belanden; laveerde tussen de anarchisten van Domela en de in 1894 opgerichte SDAP; als partijloze zat hij in de Hengelose gemeenteraad (1900-1913, 1919-1927), was hij wethouder van Hengelo (1919-1923) en lid van Provinciale Staten van Overijssel (1901-1919).

Inhoud

Brieven en briefkaarten van F. Domela Nieuwenhuis aan Bennink 1880-1884, 1886-1904, 1914, 1917, (1927); rede van Bennink over `Neerlands onafhankelijkheid' te Almelo 1888; verslag van discussie tussen S. van Houten en Bennink te Hengelo 1889; stukken betreffende de deelname van Bennink aan het `International Congress of Textile Workers te Manchester 1894.

Bewerking

Plaatsingslijst gemaakt door Bouwe Hijma in 2000

Inleiding

Begin 2000 kreeg het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) te Amsterdam bijna tweehonderd handgeschreven brieven in bruikleen, die de bekende socialistische en anarchistische voorman Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919) schreef aan de Twentse arbeidersvoorman Gerrit Bennink (1858-1927).

Bennink was aanvankelijk werkzaam in de textielindustrie maar door een hoge rug, wellicht als gevolg van een sprong uit een brandend fabriekspand in 1872, was hij ongeschikt voor het productiewerk en werkte hij als portier bij de Nederlandsche Katoenspinnerij in Hengelo.

In 1880 kwamen Bennink en Domela met elkaar in contact. In dat jaar had Domela in Recht voor Allen , het blad van de door hem geleide Sociaal Democratische Bond (SDB), opgeroepen tot deelname aan een grote, door hem te organiseren, enquête over de toestand waarin de Nederlandse arbeiders verkeerden. Bennink gaf antwoorden namens de arbeiders werkzaam in de metaal- en de textielindustrie. Tussen beiden ontstond een levendige correspondentie. Bennink was aanvankelijk lid van het Algemeen Nederlandsch Werkliedenverbond (ANWV) en hij wilde het programma van deze bond ook in de Twentse textielindustrie realiseren. Bennink etaleerde zijn opvattingen eerst in De Werkmansbode , het blad van de ANWV en vanaf september 1882 in zijn 'Brieven uit Twenthe', die gepubliceerd werden in Recht voor Allen .

Met name door deze 'Brieven uit Twenthe' werd Bennink's verstandhouding met de belangrijkste Hengelose werkgever Stork en met zijn eigen directeur R.A. de Monchy steeds slechter. Beiden zagen hem als socialistische onruststoker en dit leidde in februari 1883 tot zijn ontslag. Bennink radicaliseerde verder en vond slechts in Domela Nieuwenhuis en diens SDB gelijkgestemden. Door bemiddeling van Domela kreeg Bennink werk als timmerman bij de Gist- en Spiritusfabriek van J.C. van Marken in Delft. Hij bleef maar kort in Delft en vestigde zich in januari 1886 als zelfstandig horlogemaker in Hengelo. Terug in Hengelo nam hij de leiding op zich van de door talrijke ontslagen aangeslagen socialistische beweging in Twente.

In augustus 1886 richtte Bennink een afdeling Hengelo van de SDB op, waarvan hij voorzitter werd. Voorjaar 1887 raakte Bennink betrokken in het 'uitzuigersproces'. Naar aanleiding van het dwarsbomen door autoriteiten en logementhouders van het SDB-congres in Hengelo tijdens de kerstdagen van 1886 had hij de fabrikant Stork 'de meest geraffineerde uitzuiger van zijn volk' genoemd en dit kwam hem op tien dagen gevangenisstraf te staan. In 1889 sprak Bennink tijdens een nationale manifestatie voor de Arbeidswet in Den Haag over de 'slavenkolonie Twenthe'. In 1891 was Bennink één van de oprichters van het Twentse SDB-weekblad Recht door Zee . Bennink kon Domela echter niet volgen in diens wending naar het anarchisme. Toen in 1894 een parlementair georiënteerde vleugel zich afscheidde van de SDB en de Sociaal Democratische Arbeiderspartij (SDAP) oprichtte, kon hij geen keus maken. Hij wilde zijn geestelijk vader niet definitief afvallen maar voelde in wezen meer voor de parlementaire weg en zag wel heil in het algemeen kiesrecht. Resultaat was dat hij voortaan partijloos bleef. Als partijloze zat hij in de Hengelose gemeenteraad (1900-1913 en 1919-1927), was hij van 1919 tot 1923 wethouder en van 1901 tot 1919 lid van Provinciale Staten. Zijn hart lag bij Domela en niet bij SDAP voormannen als W.H. Vliegen. In 1916 voldeed Bennink met genoegen aan het verzoek van Domela's vrienden om bij diens zeventigste verjaardag een bijdrage aan het op initiatief van een Comité tot Huldiging verschenen Gedenkboek te leveren.

Op het IISG was een klein aantal stukken aanwezig, afkomstig uit de nalatenschap van Gerrit Bennink. Deze stukken zijn nu in deze lijst samengebracht met de brieven van Domela Nieuwenhuis.De brieven en briefkaarten van Domela aan Bennink hebben in deze plaatsingslijst de nrs. 1-4 gekregen. Een annex bij de plaatsingslijst bevat een specificatie van de datering van de brieven en briefkaarten.

Er zijn slechts vijf brieven van Bennink aan Domela bewaard gebleven. Deze zijn geschreven tussen 21 november en 25 december 1880 en gepubliceerd in de in 1978 verschenen dissertatie van J.M. Welcker Heren en arbeiders in de vroege Nederlandse arbeidersbeweging 1870-1914 . Amsterdam: Van Gennep, 1978.

Voor meer biografische gegevens over Bennink kan men terecht bij:

Ger Harmsen, 'Bennink, Gerrit' in: Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland deel 7. Amsterdam: Stichting beheer IISG, 1998. pp. 10-13.

A.L.A. Wevers, 'Bennink, Gerrit (1858-1927)' in: Overijsselse biografieën deel 1. Amsterdam/Meppel: Boom, 1990. pp. 17-20.

Plaatsingslijst

Aantal niet gedateerde brieven en andere documenten: 18

1-4

Brieven en briefkaarten van F. Domela Nieuwenhuis aan G. Bennink.   1880-1884, 1886-1904, 1914, 1917, (1927) en z.j.  4 mappen..
N.B. Tussen deze brieven en briefkaarten bevinden zich enkele brieven die niet door Domela zijn geschreven. Zie hiervoor de specificatie in de annex bij deze plaatsingslijst (nrs. 68, 98, 108).

1

1880-1884, 1886-1889

2

1890-1899.

3

1900-1904, 1914, 1917, (1927).

4

Z.j.

5

Verslag van een door G. Bennink in het lokaal 'De overwinning' te Almelo gehouden rede over 'Neerlands onafhankelijkheid' in de Almelosche Courant van 16 december 1888.  1 stuk.

6

Verslag van een door de 'Hengeloosche liberale kiesvereeniging' uitgeschreven vergadering waarbij Mr. S. Van Houten als spreker optrad en G. Bennink met hem in debat ging, in de Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant van 21 februari 1889.  1 stuk.

7

Deelnemerskaart van G. Bennink aan het International Congress of Textile Workers op 24 juli 1894 en volgende dagen in de Memorial Hall te Manchester. Met bijlage.   1894.  2 stukken.

8

Brief van J. Rot van Het Volksdagblad aan G. Bennink d.d. 22 december 1903 betreffende de plaatsing van een door Bennink ingezonden stuk.   1903  1 stuk.

9

Fragmenten van het 'anti-Bennink-lied'.   Z.j.  1 omslag.

10

Diverse andere stukken.   1894, 1906, 1916, 1918-1919 en z.j.  1 map.

ANNEX

Specificatie van de datering van de brieven en briefkaarten van F. Domela Nieuwenhuis aan G. Bennink

1.	21 november 1880
2.	27 december 1880
3.	6 januari 1881
4.	16 februari 1881
5.	19 maart 1881
6.	1 mei 1881
7.	27 juni 1881
8.	4 oktober 1881
9.	7 oktober 1881
10.	22 november 1881
11.	24 december 1881
12.	14 januari 1882
13.	1 februari 1882
14.	6 februari 1882
15.	28 februari 1882
16.	11 maart 1882
17.	15 april 1882
18.	5 juni 1882
19.	15 juni 1882
20.	11 augustus 1882
21.	3 september 1882
22.	25 september 1882
23.	9 november 1882
24.	20 november 1882
25.	30 november  1882
26.	27 december 1882
27.	30 december 1882
28.	28 januari 1883
29.	19 februari 1883
30.	24 februari 1883
31.	27 februari 1883
32.	6 maart 1883
33.	14 maart 1883
34.	28 maart 1883
35.	2 mei 1883
36.	24 mei 1883
37.	8 juni 1883
38.	11 juni 1883
39.	20 juni 1883
40.	24 juli 1883
41.	9 augustus 1883
42.	22 augustus 1883
43.	- augustus 1883
44.	8 september 1883
45.	8 oktober 1883
46.	22 oktober 1883
47.	14 december 1883
48.	10 januari 1884
49.	15 maart 1884
50.	29 maart 1884
51.	29 april 1884
52.	7 mei 1884
53.	26 mei 1884
54.	4 juni 1884
55.	26 juli 1884
56.	8 april 1886
57.	10 april 1886
58.	23 april 1886
59.	31 mei 1886
60.	1 juli 1886
61.	2 juli 1886
62.	6 juli 1886
63.	31 juli 1886
64.	2 september 1886
65.	8 september 1886
66.	11 november 1886
67.	14  maart 1887
68.	1  juni 1887 (Brief van G. Bennink aan zijn vrouw, geschreven tijdens zijn tiendaags verblijf in het Huis van Bewaring tevens Strafgevangenis te Almeloo, datering poststempel)
69.	26 november 1887
70.	12 januari 1888
71.	23 januari 1888
72.	26 januari 1888
73.	9 februari 1888
74.	29 februari 1888
75.	27 maart 1888
76.	17 april 1888
77.	25 april 1888
78.	26 april 1888
79.	7 mei 1888
80.	18 mei 1888
81.	19 mei 1888
82.	23 mei 1888
83.	25 mei 1888
84.	31 mei 1888
85.	6 juni 1888
86.	20 juni 1888
87.	27 juni 1888
88.	13 augustus 1888
89.	14 september 1888
90.	28 september 1888
91.	9 november 1888
92.	1 december 1888
93.	Jaarwisseling  1888/1889
94.	17 januari 1889
95.	18 januari 1889
96.	8 maart 1889
97.	25 maart 1889
98.	20 april 1889  (brief van C.J. Schuitemaker te Den Haag aan Bennink)
99.	29 juni 1889
--.	21 augustus 1889  (lege envelop, datering poststempel)
100.	11 september 1889
101.	8 februari 1890
102.	1 april 1890
103.	9 mei 1890
104.	22 mei 1890
105.	30 juni 1890
106.	12 juli 1890
107.	18 juli 1890
108.	1 en 11 augustus 1890 (deze twee brieven zijn niet van Domela, maar staan vol verwijten aan het adres van Domela, handtekening is onleesbaar, maar waarschijnlijk is de afzender Cornelis Crol)
109.	10 oktober 1890
110.	29 januari 1891
111.	6 maart 1891
112.	13 maart 1891
113.	1 oktober 1891
114.	16 oktober 1891 (+ envelop)
115.	6 december 1891
116.	18  maart 1892
117.	22  maart 1892
118.	25  maart 1892
119.	22 april 1892
120.	19 september  1893
121.	30  december 1893
122.	30 januari 1894
123.	25 juni 1894
124.	4 juli 1894
125.	11 juli 1894
126.	21 september  1894  (datering poststempel)
127.	29 december 1894
128.	6 januari 1895  (lege envelop, datering poststempel)
129.	12 februari 1895
130.	13 maart 1895
131.	11 juli 1895
132.	15 januari 1896
133.	7 februari 1896
134.	19 april 1896
135.	15 mei 1896
136.	16 mei 1896
137.	3 juni 1896
138.	13 februari 1897
139.	31 maart 1897
140.	14 mei 1897
141.	2 juni 1897
142.	19 augustus 1897
143.	12 januari 1898
144.	25 januari 1898
145.	28 maart 1898
146.	14 mei 1898
147.	9 juli 1898
148.	26 september 1898
149.	28 oktober 1898
150.	20 september 1899
151.	3 februari 1900
152.	1 juni 1901
153.	1 juli 1901
154.	6 januari 1902
155.	10 februari 1902
156.	14 februari 1902
157.	25 maart 1902
158.	17 april 1902
159.	27 mei 1902
160.	8 juli 1902
161.	18 juli 1902
162.	25 november 1902
163.	10 december 1902
164.	17 december 1902
165.	24 december 1902
166.	29 december 1902
167.	1 januari 1903
168.	4 januari 1903
169.	8 januari 1903
170.	16 januari 1903
171.	20 januari 1903
172.	20 februari 1903
173.	21 februari 1903
174.	27 februari 1903
175.	21 mei 1903
176.	8 augustus 1903
177.	29 januari 1904
178.	11 maart 1904
179.	22 juli 1914 (brief van Domela bij het overlijden van Bennink's echtgenote)
180.	5 juli 1917 (brief van Domela bij het overlijden van één van Bennink's kinderen)
181.	27 juli 1917 (briefkaart van Domela aan een dochter van Bennink)
182.	18/19 januari 1927 (briefkaart van B. Domela Nieuwenhuis aan de kinderen Bennink bij het overlijden van Gerrit Bennink)