Archief Steendrukkerij van de Weijer (Utrecht)
Periode 1853-1974, 1990
Omvang 2.75 m.
Raadpleging Vrij
Bewaarplaats Persmuseum
Geschiedenis
In 1834 opgericht door de broers Petrus Wilhelmus (1816-1880) en Johannes Hermanus van de Weijer (1818-1889). In 1882 overname van de firma Gebr. Oukoop uit Breda, uitgeefster van de Bredasche en Oosterhoutsche Courant (later Dagblad van Noord-Brabant), in 1888 overname van de firma F.B. van Ditmar, uitgever van het Utrechtsch Nieuws- en Advertentieblaadje (later Utrechtsche Courant). In 1899 overname van de Limburger Koerier. In 1908 werd het bedrijf omgevormd tot de N.V. Uitgevers Maatschappij Neerlandia. Na de oorlog uitgave van De Stem en de De Nieuwe Limburger. In 1960 uitgave van Het Centrum. In 1967 fusie van Neerlandia en de N.V. Uitgevers Maatschappij De Gelderlander in de N.V. Audet (Associatie van Uitgevers van Dagbladen en Tijdschriften). Het hoofdbedrijf van Neerlandia in Utrecht werd daarbij in 1969 omgevormd tot N.V. Uitgeversmaatschappij Neerlandia-Het Centrum. In 1971 verkocht Audet Het Centrum aan de N.V. Utrechtsch Nieuwsblad v/h Joh. de Liefde N.V. en binnen een jaar besloot Audet ook de handelsdrukkerij van de hand te doen.
Inhoud
Veel stukken uit het laatste kwart van de negentiende eeuw, vooral notariële aktes, correspondentie en stukken in verband met de overname door Van de Weijer van andere ondernemingen. De stukken van Neerlandia na 1908 hebben voornamelijk betrekking op het uitgeven van dagbladen. Uit de naoorlogse periode veel stukken van Neerlandia-Utrecht, met name over Het Centrum en over de samenwerking binnen Audet-verband.
Bewerking
Lijst gemaakt door Stef Severt in 1995
Tweede archiefvormer
Weijer, ... van de,Uitgevers Maatschappij Neerlandia (Utrecht)INLEIDING
Geschiedenis van de organisatie
In 1834 richtten de broers Petrus Wilhelmus (1816-1880) en Johannes Hermanus van de Weijer (1818-1889) in Utrecht de gelijknamige steendrukkerij op. In 1840 stapte Johannes uit het bedrijf om in Groningen zijn eigen drukkerij te beginnen. Pieter ging alleen verder en wist zijn bedrijf tot grote bloei te brengen, niet in het minst door de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van de druktechniek op de voet te volgen. P. van de Weijer zelf schijnt de anastatische herdruk, een bepaald lithografisch procédé, te hebben uitgevonden.
Toen hij in 1880 kwam te overlijden namen zijn vrouw, Maria C.E. van de Weijer-Mitschke, en zoon Petrus Wilhelmus jr. (1856-1923) de zaak over; zij richtten haar in als een vennootschap onder firma. Later traden ook twee andere zoons, Johan H. (1862-1928) en Ignace A.J. van de Weijer (1865-1912), toe. Langzamerhand werd de V.O.F. Van de Weijer uitgebreid: in 1882 werd de firma Gebr. Oukoop uit Breda, uitgeefster van de Bredasche en Oosterhoutsche Courant(later: Dagblad van Noord-Brabant) overgenomen, in 1888 gevolgd door de gedeeltelijke overname (50%) van de Utrechtse firma F.B. van Ditmar.
Deze laatste gaf allerlei tijdschriften uit, en ook het Utrechtsch Nieuws- en Advertentieblaadje(later omgedoopt tot Utrechtsche Courant). In 1893 kregen de Van de Weijers de overige 50% van Van Ditmar in handen. Kort voor de eeuwwisseling tenslotte, in 1899, kochten ze de Limburger Koerier, die werd uitgegeven door de firma Weijerhorst te Heerlen/Maastricht. Zo verschoof de aandacht steeds meer van het drukken naar het uitgeven. De drie genoemde bedrijven bleven overigens relatief zelfstandig en onder hun oorspronkelijke naam functioneren.
In 1908 besloten de drie broers - hun moeder was inmiddels overleden - hun bedrijf om te vormen tot de N.V. Uitgevers Maatschappij Neerlandia. De vier firma's waaruit deze N.V. was opgebouwd werden daarbij geliquideerd. Vanaf nu was er sprake van Neerlandia, met een hoofdvestiging in Utrecht en twee vestigingen in Breda en Maastricht. Niet lang daarna, in 1912, overleed Ignace, en in de jaren '20 de beide andere broers, maar ook zonder de inbreng van de familie Van de Weijer wist het bedrijf zich goed te handhaven. Mensen die toen in de top van het bedrijf zetelden waren J.A.L.M. Struijcken, mr. P. de Wilde en L.M.J.A. van der Grinten.
Met de Tweede Wereldoorlog brak er een donkere periode aan voor Neerlandia. Vooral de eigenzinnige (nationaal-socialistische) koers van de Limburger Koerieronder het hoofdredacteurschap van H. van den Broeck baarde de directie (met name F.H.H. Herold en drs. H.J.A. Hermens) grote zorgen. Ondanks een duidelijk bisschoppelijk standpunt in deze bleef de Koerier, evenals de twee andere Neerlandia-dagbladen, het Dagblad van Noord-Brabant en Zeelanduit Breda en de Utrechtsche Courant, tot het eind van de oorlog verschijnen.
Tijdens de perszuivering werd Neerlandia voor haar optreden in de oorlog gestraft. De drie genoemde kranten zouden niet meer verschijnen. In plaats daarvan werd in Breda toen de uit kringen van het verzet voortgekomen De Stemuitgegeven, terwijl in Maastricht een strijd woedde om de uitgaverechten van De Limburger Koerier. Deze waren in 1944 overgegaan op de stichting Veritas. Na de oorlog kwamen ze uiteindelijk weer terecht bij Neerlandia, die de krant - die nog een tijdje de naam Gazet van Limburgdroeg - omdoopte tot De Nieuwe Limburger. In Utrecht moest Neerlandia het voorlopig zonder krant doen. Pas in 1960 zou daar Het Centrumverschijnen onder auspiciën van Neerlandia, nadat dit blad na slepende onderhandelingen was overgenomen van de Stichting Utrechtse Katholieke Pers (UKP).
In 1967 fuseerde de N.V. Uitgevers Maatschappij Neerlandia met de N.V. Uitgevers Maatschappij De Gelderlander uit Nijmegen tot de N.V. Audet (Associatie van Uitgevers van Dagbladen en Tijdschriften). Het hoofdbedrijf van Neerlandia in Utrecht werd daarbij omgevormd tot N.V. Uitgeversmaatschappij Neerlandia-Het Centrum (1969), terwijl de filialen in Maastricht en Breda niet meer onder Neerlandia, maar rechtstreeks onder Audet-leiding opereerden. Enkele jaren later, in 1971, verkocht Audet Het Centrumaan de N.V. Utrechtsch Nieuwsblad v/h Joh. de Liefde N.V. De krant hield hiermee op te bestaan. Binnen een jaar besloot Audet ook de handelsdrukkerij van de hand te doen. Hiermee kwam er een einde aan de lange geschiedenis van Steendrukkerij Van de Weijer / Neerlandia. Met de persconcentraties was het echter nog niet over: in 1988 ging Audet op haar beurt in zijn geheel op in de Verenigde Nederlandse Uitgeversbedrijven (VNU).
Inhoud van het archief
Het 2.5 m. grote archief bevat een behoorlijke hoeveelheid stukken uit het laatste kwart van de vorige eeuw, toen het bedrijf nog Steendrukkerij Van de Weijer heette. Dit betreft overwegend notariële aktes, correspondentie en stukken in verband met de overname door Van de Weijer van andere ondernemingen. De stukken van Neerlandia (dus na 1908) hebben voornamelijk betrekking op het uitgeven van dagbladen. Hierbij is de oorlogsperiode (bezetting en perszuivering) ruim vertegenwoordigd. Uit de naoorlogse periode zijn er vooral veel stukken van Neerlandia-Utrecht, met name over Het Centrum en over de samenwerking binnen Audet-verband.
Geschiedenis van het archief
De precieze gang van het archief vanaf de beginperiode van de steendrukkerij valt nauwelijks meer te construeren. Het is aannemelijk dat bij de verschillende fusies die hebben plaatsgevonden archiefstukken telkens zijn (mee-)verhuisd.
Toen Audet in 1988 opging in VNU kwamen de stukken terecht in het historisch archief van deze organisatie. Daar werden ze bewaard als twee afzonderlijke archieven, nl. een van steendrukkerij Van de Weijer en een van Neerlandia. Deze scheiding hing waarschijnlijk samen met het onderzoek van oud-directeur L.M.J.A. van der Grinten naar de geschiedenis van de steendrukkerij. Het steendrukkerij-archief, zoals dat geordend was door Van der Grinten, werd begin 1990 bij het Nederlands Persmuseum in bewaring gegeven. Ruim een jaar later schonk VNU de papieren van het archief-Neerlandia.
Ordening van het archief
Bij de ordening zijn de beide archieven weer samengevoegd.
Er was geen reden om ze afzonderlijk te bewaren; de steendrukkerij was een voorloper van Neerlandia; in 1908 veranderde enkel de juridische bedrijfsvorm, de werkelijke bedrijfsvoering bleef vrijwel ongewijzigd. Bovendien bevatten beide archieven over en weer stukken die eigenlijk in het andere archief thuishoorden - een teken dat de beide archieven vroeger waarschijnlijk deel uitmaakten van één geheel.
Uit het bovenstaande laat zich raden dat een grondige herschikking van de stukken noodzakelijk was. Allereerst werden dubbele stukken verwijderd (met name stukken uit de Audet-periode), waarna tot ordening kon worden overgegaan. Aan de inhoudsopgave valt het gehanteerde ordeningsschema af te lezen. Ter nadere toelichting: de 'stukken betreffende bijzondere onderwerpen' zijn onderverdeeld naar bedrijfsvorm, bedrijfsmiddelen en bedrijfsvoering. Daarnaast is er voor gekozen de stukken betreffende de oorlogsperiode en betreffende de vestigingen in Breda en Maastricht apart op te nemen. Dit komt de overzichtelijkheid ten goede, en bovendien werden ze voor het overgrote deel al afzonderlijk bewaard. De stukken betreffende Breda en Maastricht zijn, met uitzondering van de alleroudste documenten, oorspronkelijk gearchiveerd in Utrecht.
Binnen elk cluster zijn de stukken in principe in chronologische volgorde geplaatst.
Bij de archiefbescheiden van Steendrukkerij Van de Weijer en Neerlandia zijn voorts nog enkele stukken gevoegd, die afkomstig zijn uit het archief van de Stichting Pers Unie. Dit berust sinds 1994 ook in het Persmuseum. Het betreft de inv. nrs. 64-66, stukken van de Haagse redactie van Neerlandia.
Tenslotte nog enkele opmerkingen met betrekking tot het onderzoek naar de geschiedenis van de steendrukkerij door Van der Grinten. Zoals gezegd had Van der Grinten het archief van de steendrukkerij ten behoeve van zijn onderzoek herordend.
Dat hij daarbij niet de archivistische ordeningsprincipes in acht nam is begrijpelijk. De resultaten van zijn onderzoek (aantekeningen, afschriften, documentatie) voegde hij bij het oorspronkelijke archief, dat zo haast met evenveel recht het onderzoeksarchief-Van der Grinten genoemd kon worden. Aan de historische kennis omtrent de steendrukkerij Van de Weijer heeft Van der Grintens onderzoek veel bijgedragen, maar vanuit archivistisch oogpunt leverden zijn werkzaamheden nogal wat problemen op. Helaas bleek het niet mogelijk de onderzoeksresultaten volledig te scheiden van de originele stukken, al was het alleen maar omdat Van der Grinten in zijn enthousiasme aantekeningen op de originelen neerkrabbelde. Waar de term 'historisch onderzoek' in de beschrijving is opgenomen betreft het onderzoeksmateriaal van Van der Grinten, voor zover dat wel te scheiden was.
INVENTARIS
STUKKEN VAN ALGEMENE AARD
Vergader- en jaarstukken
- 1-4
-
Notulen,
convocaties en agenda's van vergaderingen van directie en commissarissen van de
N.V. Uitgevers-Maatschappij Neerlandia, later N.V. Uitgeversmaatschappij
Neerlandia-Het Centrum. Met bijlagen. 1968-1972. 2 mappen en 2 delen.
N.B. De notulen in de delen, ondertekend door de voorzitter en secretaris, vormen een overlapping van de serie in de mappen.
Correspondentie
- 8-9
-
Registers
met doorslagen van uitgaande stukken. 1907-1929. 2 delen.
N.B. Met handschriften van J.H. van de Weijer jr. en I.A.J. van de Weijer.
STUKKEN BETREFFENDE BIJZONDERE ONDERWERPEN
Bedrijfsvorm
- 12-13
- Aktes van vennootschap, statutenwijzigingen, volmachten en andere stukken. 1888-1931. 1 map en 1 omslag.
- 14
- 'Rapport over de organisatie-structuur van het Bedrijf Utrecht van de N.V. Uitgevers Maatschappij Neerlandia', opgesteld in samenwerking met organisatie-adviesbureau Van Ginneken uit Tilburg. 1947. 1 omslag.
Bedrijfsmiddelen
Personeel
Bedrijfsvoering
Steendrukkerij Van de Weijer
- 24-25
- Stukken betreffende uitgaven, verzorgd door drukkerij Van de Weijer. 1875-1927 en z.j. 2 omslagen.
- 26-28
- Stukken betreffende door Van de Weijer gehanteerde druktechnieken. 1882-1959. 3 omslagen.
- 29
-
Overige
stukken betreffende steendrukkerij Van de Weijer. 1883, 1887, 1889, 1903, 1908,
1910-1914, z.j. 1 omslag.
N.B. Bevat kopieën van de balans en verlies- en winstrekening over 1903 van de Nieuwe Rotterdamsche Courant en van het jaarverslag over 1914 van diezelfde krant.
Firma F.B. van Ditmar - Utrecht
- 33
- Aktes, correspondentie en documentatie betreffende de overname van de firma F.B. van Ditmar door de V.O.F. Van de Weijer-Oukoop. 1888-1893. 1 omslag.
- 34
- Correspondentie, arbeidscontracten en andere stukken betreffende de exploitatie. 1888-1922. 1 omslag.
- 35-45
-
Correspondentie, documentatie en aantekeningen betreffende
verschillende tijdschriftuitgaves van Van Ditmar. 1879-1921 en z.j. 11 omslagen.
- 36
- Correspondentie en aantekeningen betreffende het Geïllustreerd Stuiversblad. 1907, 1914, 1919, 1921 en z.j.
- 37
- Correspondentie en circulaires betreffende het Geïllustreerd Zondagsblad. 1892, 1897-1898, 1907, 1921.
Het Centrum
- 49-54
-
Stukken betreffende de overname van Het Centrum door
Neerlandia. 1945-1969. 3 mappen en 3 omslagen.
- 49
- Correspondentie, rapporten en verslagen van besprekingen betreffende een eventueel samengaan tussen de Stichting Utrechtse Katholieke Pers (UKP), uitgever van Het Centrum, en N.V. Uitgevers Maatschappij Neerlandia. 1949-1959. 1 map.
- 51
- Balans en verlies- en winstrekening van de Stichting UKP, zoals opgemaakt door accountantsbureau Janssen, Splint & Co., en enkele (niet geautoriseerde) concepten van jaarcijfers. 1949-1960. 1 map.
- 52
- Stukken betreffende de afwikkeling van een in 1945 door de Stichting UKP uitgeschreven waarborglening. 1945, 1956, 1960-1969. 1 omslag.
- 55
- Accountantsverklaringen betreffende de oplage van Het Centrum, het aantal abonnees, de ongevallen-verzekering voor bezorgers, het papierverbruik en verslagen van interne controles van de administratie. 1967-1972. 1 map.
- 56
- 'Taxatie-rapport betreffende machinerieën, installaties en verdere industriële - en kantoorinventaris van het dagblad Het Centrum ', opgemaakt door taxateur C.N. Bijl. 1969. 1 omslag.
Haagse redactie
Contacten met andere kranten
- 67
-
Correspondentie en documentatie betreffende landelijke dagbladen.
1935-1967. 1 map.
N.B. Bevat: - Algemeen Handelsblad. c. 1935, 1943, 1958, 1959, 1961.
- Nieuwe Rotterdamse Courant. 1941-1967.
-De Rotterdammer. 1937, 1953, 1962, 1963.
-Rotterdams Nieuwsblad. 1955, 1961, 1963.
-De Telegraaf. 1953, 1960, 1963.
- 68-69
- Stukken betreffende Ons Noorden, een katholiek dagblad voor de noordelijke provincies. 1936-1967. 2 mappen.
Oorlog en perszuivering
N.B. Zie ook onder vestiging Breda en vestiging Maastricht.
- 73
- Notulen en andere stukken betreffende het overleg van hoofdredacteuren der Neerlandia-dagbladen met de directie. 1936, 1939-1941. 1 omslag.
- 74-75
- Ingekomen en kopieën van uitgaande stukken; voornamelijk correspondentie met de filialen in Breda en Maastricht. 1936-1944. 1 omslag en 1 map.
- 76-81
-
Correspondentie en andere stukken betreffende de bedrijfsvoering en
het redactioneel beleid. 1936-1948. 6 omslagen.
- 76
- Correspondentie, manuscripten van artikelen en andere stukken betreffende de houding van de katholieke pers ten aanzien van het nationaal-socialisme. 1936-1943.
- 78
- Stukken betreffende maatregelen ter leniging van sociale nood van het personeel. 1941, 1943-1945.
- 82-83
- Stukken betreffende de Utrechtsche Courant. 1933-1936, 1941-1945. 2 omslagen.
- 84-85
- Algemene stukken betreffende de perszuivering. 1944-1947. 2 omslagen.
- 86-90
-
Correspondentie, rapporten en andere stukken betreffende de
beoordeling der activiteiten van Neerlandia in oorlogstijd. 1944-1947. 5
omslagen.
- 86
- Correspondentie en verklaringen over het gevoerd beleid, voorafgaand aan de bevrijding. 1944-1945.
- 87
- Correspondentie, voornamelijk met de autoriteiten, betreffende het (her-)verschijnen van Neerlandia-bladen, de verstrekking van 'certificaten van geen bezwaar', de perszuivering. 1945-1946.
Vestiging Breda
Algemeen en bedrijfsvoering
- 94
- Contracten en correspondentie tussen de firma Gebr. Oukoop en de Compagnie générale de publicité étrangère, gevestigd te Parijs, betreffende 'het aanwerven voor en plaatsen van advertenties in de Nieuwe Bredasche Courant '. 1878, 1883, 1888, 1897-1898. 1 omslag.
- 96-98
- Correspondentie betreffende concurrenten van het Dagblad van Noord-Brabant en Zeeland. Met documentatie. 1931-1941. 3 omslagen.
- 99-101
- Rapportage (in de vorm van een 'dagboek') over de gang van zaken bij De Stemdoor (adjunct-)directeur E.H.B. Brader. 1946-1948. 2 mappen en 1 omslag.
- 102
- Correspondentie tussen directeur E.H.B. Brader en de centrale directie Utrecht, onder ander betreffende merknaam 'De Stem'. 1946-1948. 1 omslag.
- 103-104
- Stukken betreffende de abonnementen-exploitatie van De Stem. 1947-1956, 1959, 1961-1962. 2 mappen.
Oorlog en perszuivering
- 117
-
Stukken
betreffende de bedrijfsvoering en het redactioneel beleid van het
Dagblad van Noord-Brabant en Zeeland, later De
Stem, tijdens en kort na de oorlog. 1942-1946. 1 omslag.
N.B. Bevat weekrapporten ter redactie.
- 119-120
- Stukken betreffende de inhechtenisneming van hoofdredacteur dr. A. van der Poel. 1933-1943. 2 mappen.
- 121
- Dossier betreffende de machinezetter A.G. Willekes, door het Nederlandsch Arbeids Front aangesteld als 'sociaal voorman' bij het Dagblad van Noord-Brabant en Zeeland. 1942-1944, 1946. 1 omslag.
Documentatie
- 124
-
Overdruk-brochures van artikelen uit het Dagblad van
Noord-Brabant en Zeeland. 1932-1933. 1 omslag.
N.B. Bevat: -'De nieuwe Schelde-Rijn-verbinding en het Dagblad van Noord-Brabant (en Zeeland)'. 1932.
-'Nederland en België', door H. Mathon. 1932.
-'Verslag van de vergadering van het kanaalcomité te 's-Hertogenbosch'. 1933.
-'De centrale commissie voor de Rijnvaart en Nederland'. 1933.
Vestiging Maastricht
Algemeen en bedrijfsvoering
- 126-127
- Stukken betreffende de overname van de firma Weijerhorst door de V.O.F. Van de Weijer-Oukoop-Van Ditmar. 1897-1899. 2 mappen.
- 130
- Correspondentie van de redactie van de Limburger Koeriermet de centrale directie te Utrecht en met derden. Met documentatie. 1931-1937. 1 map.
- 133-134
- Rapportage (in de vorm van een 'dagboek') over de gang van zaken in Maastricht door (adjunct-) directeur V.G.A. Willems. 1944-1949. 2 mappen.
- 135
- Excerpten uit het 'dagboek-Willems', onderverdeeld in thematische hoofdstukken. September 1944-juli 1946. 1 map.
Oorlog en perszuivering
- 142
-
Stukken
betreffende de bedrijfsvoering en het redactioneel beleid. 1942-1945. 1 map.
N.B. Bevat weekrapporten ter redactie.
- 144-145
- Correspondentie, verslagen en rapporten betreffende het conflict binnen Neerlandia over de koers van hoofdredacteur Hugo van den Broeck. 1940-1945. 2 mappen.
AANVULLING 1997
- 153
- 'Overzicht, aangevende in groote trekken den gang van zaken over de periode [1 september 1944] tot [6 januari 1946]' bij de vestiging Breda, opgesteld door (adjunct-) directeur E.H.B. Brader. 1945-1946. 1 map.
- 154-157
-
Rapportage (in de vorm van een 'dagboek') over de gang van zaken bij
De Stemdoor E.H.B. Brader aan F.H.H. Herold, directeur van
Neerlandia in Utrecht. 1946-1948. 4 mappen.
N.B. Zie inv.nrs. 99-101 van dit archief. Voor een deel is er sprake van een overlapping: er is een originele versie, ondertekend door Brader; de tweede versie betreft een kopie, door een ander geparafeerd. De twee versies zijn door elkaar geraakt.
- 158
-
Uittreksel
van het 'dagboek Brader', bestaande uit 21 hoofdstukken. 1944-1946. 1 omslag.
N.B. De hoofdstukken 10 en 13 ontbreken.