Archief Tetterode (Amsterdam)
Periode
1981-1992
Omvang
1.6
m.
Raadpleging
Vrij
Geschiedenis
Woon-werkpand Tetterode; het pandencomplex van drukkerij en machinefabriek Tetterode in Amsterdam Oud-West met verschillende bouwstijlen vanaf 1901 werd in 1981 gekraakt om sloop na verkoop te voorkomen; een nieuwe groep bewoners, kunstenaars en andere gebruikers, vanaf 1982 vertegenwoordigd in de Vereniging Ruimschoots, kwam na jarenlang overleg, onderzoek en verbouwingsplannen in 1986 tot een beheersconstructie, waarbij de gemeente Amsterdam het complex aankocht, de woningbouwvereniging het casco beheerde en de vereniging huurder werd met maximale vrijheid in beheer van de ruimtes en toelating van bewoners en gebruikers; beslissingen werden bij consensus genomen in algemene pandvergaderingen.
Inhoud
Logboeken en notulen van vergaderingen van pand en van de afdelingen bewoners, kunstenaars en bedrijfjes 1981-1992; jaarverslagen, correspondentie en kopieën van correspondentie tussen derden betreffende het complex 1983-1992; stukken betreffende de kraakactie 1981, oprichting van de vereniging 1984-1987, belangenbehartiging bij onder andere wijkopbouworgaan, woningbouwvereniging en gemeente 1981-1991, verbouwingen 1981-1988, huur en beheer 1984-1990, rondleidingen, publicaties, feesten en andere activiteiten 1982-1991; intern bulletin 1985-1988; documentatie betreffende Tetterode en alternatieve huisvesting 1980-1991.
Bewerking
Inventaris gemaakt door Bernard Mantel in 1994
INLEIDING
Het Tetterodecomplex
De geschiedenis van het
woon-werkpand Tetterode begint op 17 oktober 1981 met de kraak van het
leegstaande Tetterode-complex tussen de Bilderdijkstraat en de Da Costakade in
Amsterdam.
Het gebouwencomplex met een totale vloeroppervlakte van 11.000 m is ontstaan tussen 1901 en 1950 en herbergde de lettergieterij, machinefabriek en drukkerij ' Lettergieterij Amsterdam v/h firma N. Tetterode ', na de fusie in 1962 onderdeel van het Bührmann-Tetterodeconcern. In de loop van meer dan vijftig jaar groeide een complex van verschillende bouwstijlen: aan de Bilderdijkstraat een Jugendstilgebouw van architect J.W.F. Hartkamp ; aan de Da Costakade werd in de jaren 1912-1914 een nieuwe en veel hogere vleugel gebouwd door dezelfde architect in de stijl van de Delftse School. Net voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog werd een begin gemaakt met een verdere uitbreiding aan de Da Costakade. Pas in 1947 werd de bouw voortgezet onder leiding van de architecten Ben Merkelbach en Karsten . Deze laatste uitbreiding heeft een gevel van glas en staal en is in Amsterdam een van de weinige voorbeelden van het Nieuwe Bouwen. Merkelbach werd in 1961 stadsarchitect van Amsterdam en de architectuurprijs van de stad Amsterdam is naar hem vernoemd.
De kraak op 17 oktober 1981
De firma
Bührmann-Tetterode verkocht het complex in de zomer van 1981 aan de
Bataafsche Aannemingsmaatschappij (BAM)
, die van plan was
het pand op de gevel aan de Bilderdijkstraat na te slopen en in samenwerking
met het pensioenfonds
PGGM
te vervangen door een complex
koopwoningen, kantoren, winkels en een parkeergarage. Realisering van dit plan
zou ondermeer mogelijk zijn doordat een geldig bestemmingsplan voor de Da
Costabuurt ontbrak. De kraak van het pand was een protest tegen deze plannen
vanuit enkele buurtorganisaties, waaronder met name het Wijkopbouworgaan Oud
West en een aantal kraakgroepen. Kort daarop trok de BAM zich terug uit het
project en verkocht het pand voor ca. 7.5 miljoen gulden aan het pensioenfonds
PGGM, die verder ging met het ontwikkelen van de nieuwbouwplannen.
In 1983 verzocht het PGGM aan woningbouwvereniging Het Oosten om te participeren in een project, dat ook enige sociale woningbouw zou omvatten. In dezelfde tijd werd de directeur van Het Oosten , F. Ph. Bijdendijk , door de krakers uitgenodigd voor een open dag in de 'Rode Tetter', zoals het pand destijds bekend stond.
De gekraakte periode en de aankoop
Inmiddels had in het voorjaar van 1982 een nieuwe groep bewoners zijn intrek
in het pand genomen, nadat de eerste bewoners door de kou waren verdreven.
Onder de nieuwe groep waren veel kunstenaars, die hoopten een atelier in de
hoge lichte ruimten van het Merkelbachgebouw te kunnen inrichten. In april 1982
hadden buurtorganisaties, twee architecten en de bewoners/gebruikers van het
complex al een plan opgesteld voor een meer buurtgericht gebruik van het pand.
Bij zijn bezoek aan het pand in februari 1983 was
Bijdendijk
, voordien zeer huiverig voor krakers, erg onder
de indruk geraakt van hetgeen werd opgebouwd. Vanaf die tijd dateren de
contacten tussen de bewoners/gebruikers en Het Oosten.
Begin 1984
zag het PGGM zich genoodzaakt het pand voor minder dan vijf ton te verkopen.
Via enkele tussenpersonen kwam het complex terecht bij projectontwikkelaar
G.W. Bakker
, die plannen maakte het complex te slopen om
er koopappartementen, winkels en een parkeergarage neer te zetten.
Bakker
had bij de kraakbeweging een zeer slechte naam als
speculant.
De samenwerking tussen bewoners en woningbouwvereniging
verliep aanvankelijk moeizaam en beide partijen hadden veel tijd nodig aan
elkaar te wennen. De bewoners/gebruikers zagen echter in dat zij niet in staat
waren het pand op de lange duur zelf te beheren en te onderhouden. Het Oosten
meende dat het beheer van een woon-werkpand goed in de doelstellingen van de
woningbouwvereniging paste. Uiteindelijk resulteerde samenwerking in een aantal
haalbaarheidsonderzoeken in 1984 en 1985 en een speciaal op maat gemaakt
casco-huurcontract dat op 27 februari 1986 werd ondertekend.
Ontwikkeling van de plannen en bemiddeling van Het Oosten leidden er toe dat de gemeente Amsterdam bereid werd gevonden geld in het complex te steken. Hoewel het eind 1985 nog zeer goed mogelijk was dat Bakker de vergunningen voor zijn plannen rond zou krijgen, werd op 5 maart 1986 het koopcontract tussen de gemeente en Bakker getekend, waarna het pand aan Het Oosten in erfpacht werd uitgegeven.
De huidige situatie
Vanaf de aankoop kon het kort tevoren ondertekende huurcontract in werking treden. Sindsdien functioneert de constructie dat Het Oosten beheerder is van het casco, dat wil zeggen alles wat het pand wind- en waterdicht maakt, en de bewoners verantwoordelijk zijn voor de inbouw en het interne beheer. Daardoor heeft Het Oosten te maken met slechts één huurder, namelijk de Vereniging Ruimschoots die als rechtspersoon namens de bewoners/gebruikers optreedt, en hebben de bewoners/ gebruikers maximale vrijheid ten aanzien van inbouw en beheer en toelating van nieuwe bewoners en gebruikers.
Het archief
Van een werkelijke archiefvormer
in de gebruikelijke zin van het woord is in het geval van Tetterode nauwelijks
sprake.
In principe zijn alle bewoners en gebruikers van het pand
lid van de
Vereniging Ruimschoots
, die in 1982 werd
opgericht om anoniem de electriciteitsrekening te kunnen betalen. De rol van de
vereniging is echter dermate gering dat deze moeilijk als archiefvormer kan
worden aangemerkt.
In de praktijk heeft een steeds wisselende
groep mensen zich bezig gehouden met de organisatorische en administratieve
kant van de zaak. Belangrijke beslissingen werden (en worden) bij consensus
genomen door de algemene pandvergadering, die een aantal jaren wekelijks werd
gehouden, maar tegenwoordig nog slechts eens in de twee tot drie
maanden.
Met het archief van Tetterode wordt het conglomeraat van
stukken bedoeld dat door de actieve club mensen in het pand in de loop van de
jaren is verzameld. Een oorspronkelijke orde viel daarbij nauwelijks te
onderkennen en de structuur van het nu geïnventariseerde archief is daardoor
afwijkend van wat bij een normaal organisatie-archief gebruikelijk is.
In de eerste periode van de kraak kon nog nauwelijks van een pandorganisatie
worden gesproken. Ik heb er daarom voor gekozen de stukken uit de periode
1981-begin 1983 bij elkaar te plaatsen, zonder onderscheid te maken naar
onderwerp of redactionele vorm. Voor de periode daarna is meer onderscheid
gemaakt naar vorm en inhoud, voor zover dat althans in de praktijk mogelijk
was. Naast series notulen van pand- en andere vergaderingen, kopieën van in- en
uitgaande brieven, waarbij ook veel kopieën van correspondentie van derden over
het pand, en interne bulletins bevat het archief op onderwerp geordende
stukken, die in rubrieken zijn ondergebracht. Daartoe behoren o.a. de stukken
betreffende de contacten met Woningbouwvereniging Het Oosten, inclusief de
notulen van het overleg met
Het Oosten
.
Belangrijk onderdeel van het archief zijn de plannen die in de loop van de
jaren zijn gemaakt: daaronder behoren de stukken van de
haalbaarheidsonderzoeken, bouwtekeningen, het opknapbestek en plannen voor
diverse inbouwprojecten en verder stukken met betrekking tot het onderzoek dat
werd uitgevoerd door de Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting.
Opmerkelijk zijn ook de stukken met betrekking tot de contacten met andere
kraakpanden in vergelijkbare situaties. De gekozen opzet voor Tetterode was
niet geheel nieuw, maar de beheersconstructie werd wel een voorbeeld voor een
aantal andere panden.
Een flink deel van het archief bestaat voorts
uit documentatie: kranteknipsels, door het pand zelf uitgegeven brochures en
diverse scripties.
Een groot aantal meervoudig aanwezige stukken is vernietigd; de omvang van het geschoonde archief is 1.6 m.
Geraadpleegde literatuur
Sep, Peter , 'Het Tetterode Complex. Van kraakaffaire tot volkshuisvestingsmodel', Amsterdam, 1992.
INVENTARIS
ALGEMEEN
- 1-4
- Logboeken met bijlagen. Bevatten agenda's en notulen van pandvergaderingen en andere aantekeningen. 1981-1984. 4 mappen.
- 5-6
- Agenda's ten behoeve van het pand. Bevatten ondermeer agenda's van de pandvergaderingen. 1984-1985. 2 mappen.
- 7-8
-
Notulen en agenda's van
algemene pandvergaderingen voor zover niet opgenomen in het
Tetterbericht
(nrs. 10-12). Met bijlagen.
1983-1992.
2 mappen.
N.B. Zie ook nrs. 1-6 en 9-12
- 9
- Discussiestukken ten behoeve van de algemene pandvergadering met betrekking tot de interne huurverdeling. 1984, 1986 en 1989-1990. 1 map.
- 10-12
- Intern bulletin het Tetterbericht , waarin opgenomen de agenda's en de notulen van de algemene pandvergaderingen, discussiestukken en kopieën van belangrijke correspondentie. 1985-1988. 3 mappen.
- 13-15
- Notulen en agenda's van afdelingsvergaderingen (bewoners, kunstenaars en bedrijfjes). c. 1984-1992. 3 mappen.
- 16-18
- Ingekomen brieven gericht aan de Vereniging Ruimschoots en/of de bewoners en gebruikers van het Tetterodecomplex en kopieën van uitgaande brieven. Met kopieën van correspondentie tussen derden met betrekking tot het Tetterodecomplex, waarvan in het pand een afschrift is ontvangen. 1983-1992. 3 mappen.
STUKKEN BETREFFENDE BIJZONDERE ONDERWERPEN
Kraak en beginperiode: oktober 1981 - februari 1983
- 20
- Stukken betreffende de kraak van de voormalige Lettergieterij Amsterdam v/h N. Tetterode op 17 oktober 1981. Bevat correspondentie van het Wijkopbouworgaan Oud-West, het PGGM en pamfletten. 1 map.
- 21-22
- Stukken betreffende de eerste jaren na de kraak. Bevat correspondentie van het Wijkopbouworgaan Oud-West, het PGGM, R. v. Nek (architect) en anderen; vergaderstukken van de projectgroep Tetterode, maart 1981 - februari 1983 en stukken betreffende het bestemmingsplan Da Costa-Helmersbuurt. 2 mappen.
Lotgevallen van het pand
- 24
- Dossier inzake de aanvraag voor een bouwvergunning door het PGGM bij de gemeente Amsterdam. Met notulen van de betreffende raadsvergaderingen, correspondentie en de uiteindelijke uitspraak door de Raad van State. 1983-1986. 1 map.
Interne organisatie
- 27
- Dossier inzake het huurcontract tussen de Vereniging Ruimschoots en Woningbouwvereniging Het Oosten . Met een kopie van een ondertekend voorlopig huurcontract (dat nooit door een definitief huurcontract is vervangen) en de aan het huurcontract toegevoegde casco-definitie. 1984-1986. 1 map.
Contacten met Het Oosten
Ontwikkeling van plannen voor het Tetterodecomplex
- 35-44
-
Dossier inzake de
haalbaarheidsonderzoeken, uitgevoerd in samenwerking met onderzoeksbureau
'
Bouwhulp, Stichting voor Onderzoek en Advies op het Terrein van de
Volkshuisvesting
' uit Eindhoven.
1984-1985.
10 mappen.
- 37
- Voorbeelden van haalbaarheidsonderzoeken: 'De Blauwe Aanslag', Den Haag, 1984 en 'Blekerssingel 24', Gouda, 1984.
- 39
- Uitkomsten en uitwerking van de eerste enquête onder bewoners en gebruikers van Tetterode naar aanleiding van het 'Vlekkenplan'. Oktober 1984.
- 42
-
Verslagen van de
haalbaarheidsonderzoeken:- 'Haalbaarheidsonderzoek voor het pand Tetterode,
uitgevoerd door de Stichting Bouwhulp, Eindhoven'. Eind 1984 (groene boekje).
- 'Haalbaarheidsonderzoek voor het pand Tetterode, uitgevoerd door de Stichting Bouwhulp, Eindhoven'. 7-12-1984 (rode boekje).
- 'Puntjes op de i. Resultaten en uitkomsten haalbaarheidsonderzoek, gedaan door Stichting Bouwhulp in opdracht van de bewoners en gebruikers van het Tetterodecomplex, op een rijtje gezet'. Februari 1985.
- Aanvullingen op het haalbaarheidsonderzoek Tetterode door Het Oosten en Van Nek & Holslag. Maart 1985.
Bouwplannen en casco-opknapbeurt
- 45-49
-
Bouwtekeningen van vóór
1981 en uit de periode 1982-1986.
4 mappen en 1 groot formaat portefeuille.
- 46
-
Bouwtekeningen van vóór
1981
van de firma Tetterode.
Met een buurtplan van april
1982
en een plan en inventarisatie van begin
1985.
N.B. Groot formaat.
- 50-51
- Begroting en opknapbestek ten behoeve van de casco-opknapbeurt. 1986-1987. 2 mappen.
- 52-54
- Stukken betreffende de voortgang van de casco-opknapbeurt. Met notulen van contacten met aannemersbedrijf Vink, aantekeningen, plannen en schema's. 1987-1988. 3 mappen.
Activiteiten in het Tetterodecomplex
- 59
- Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van rondleidingen. Met correspondentie betreffende rondleidingen en voorlichting over het pand. 1984-1989. 1 map.
- 60
- Uitnodigingen, pamfletten en documentatie met betrekking tot feesten en jubilea in het pand. 1983, 1988-1989, z.j. 1 map.
- 61-63
- Stukken betreffende de organisatie van de 'TetterOde', de manifestatie ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van het pand als kraakpand, van 19 - 27 oktober 1991. 3 mappen.
- 64
- Informatiemateriaal over een aantal bedrijfjes in het pand. Met stukken met betrekking tot de geluidsoverlast door de disco en door muziekgroepen. 1983-1990. 1 map.
- 65
- Stukken met betrekking tot het opzetten van werkprojecten in Tetterode in samenwerking met de FNV-jongerenbeweging . Voorjaar 1983. 1 map.
- 66
- Correspondentie met betrekking tot Mohammed Yaouah , die vanaf 1984 in Tetterode woonde en door het pand werd onderhouden. 1986-1989. Met een nota van de gemeenteraadsleden Van Hoeve , Koetje en Braak over illegale vreemdelingen, met o.a. M. Yaouah als voorbeeld. 18-6- 1986. 1 map.
Onderzoeken naar Tetterode
Onderwerpen met betrekking tot woon-werkpanden en andere kraakpanden
- 74
- Stukken betreffende het Project Verbouw Panden, uitgaand van de Landelijke Organisatie Belangengroepen Huisvesting (LOBH). Met eindverslag. 27-11- 1984 - 1-11-1985. 1 map.
- 75
- Stukken betreffende de manifestatie Huis in Eigen Hand, uitgaande van de Stichting Huis in Eigen Hand. September-oktober 1985. 1 map.
- 76
- Stukken betreffende de studiedag van de Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting 'Oude panden, nieuw gebruik', 1-11- 1985. Met een studiemap, pers- en documentatiemap en deelnemerslijst. 1985. 1 map.
- 77
- Stukken betreffende de landelijke uitwisselingsdag voor woon- en werkpanden 'Pand in Eigen Hand', 9-5- 1987. 1 map.
Contacten met buurt, gemeente en stadsdeel
- 82
- Stukken afkomstig van de Gemeentelijke Projectgroep Kinkerbuurt. Met informatiekranten en notulen van (buurt-)bewonersvergaderingen. 1985-1989. 1 map.
- 83
- Stukken afkomstig van het Wijkopbouworgaan Oud-West en de Werkgroep Da Costa-buurt. Met circulaires, adreslijsten en notulen van vergaderingen van de Werkgroep Da Costa-buurt. 1985-1990. 1 map.
Diverse onderwerpen
- 86
- Nota Van der Horst , gemeenteraadslid: 'Zelf doen is extra', 24-6- 1985 en enkele daaruit voortvloeiende stukken. 1 map.
- 87
- Nota 'De Leegstandswet in Amsterdam'; reacties op de nota van het Amsterdams Steunpunt Wonen . 1988. 1 map.
DOCUMENTATIE
- 94
- Brochures door of in samenwerking met het woon-werkpand Tetterode uitgegeven. 1982-1986. - 'Buurtplan Tetterode'. 1982. - 'Tetterode kijkt in de toekomst deel 1'. 1983. (volgende delen zijn nooit verschenen). - 'De Rode Tetter. Woon-werkpaleis'. December 1984.- 'Tetterode'. Voorjaar 1986. - 'Wetenswaardigheden'. December 1986. 1 map.
- 96
- Scriptie andragologie van Christoffel Klap: 'De overdracht van beheertaken. Over de mogelijkheden en de konsekwenties van de overdracht van beheertaken door woningkorporaties aan bewoners'. 1984. 1 map.
- 97
- Scriptie rechten van Janke Bosman en Paul Ermers : 'De juridische vormgeving van gebruik en beheer van een gebouwen-komplex. Een onderzoek ten bate van de gebruik/st/ers van het Tetterode-Komplex te Amsterdam'. Mei 1985. 1 map.
- 98
- Scriptie van Ellen Klop , Marian van Rijn , Inger van der Werf en Annette Weisman : 'Tetterode'. 1987. 1 map.
- 99
- Scriptie: Marijke van der Werf-Arnoldus : 'Tetterode. Wyers kun je slopen, de ideeën nooit'. November 1987. 1 map.
- 100-102
- Documentatie en kranteknipsels betreffende het PGGM en andere pensioenfondsen, beleggingen en kraakpanden. 1982-1983. 1 omslag en 2 mappen.
- 104
- Documentatie met betrekking tot de architectuur van Tetterode en de bedrijfsgeschiedenis. 1 map.
- 105
- Exemplaar van 'Kwaliteitsprijs Volkshuisvesting 1991, de Bronzen Bever'. Met het betreffende juryrapport. 1 map.
- 108
- Exemplaren van de brochures nr. 5, 'Zelfbeheer' en nr. 7, 'Regels en procedures' uit de LOBH verbouwreeks. 1985 Met een exemplaar van de LOBH-brochure 'Subsidies voor woningzoekende bewoners en hun organisaties'. 1984. 1 map.
- 110
- Brochures van andere kraak en/of woon-werkpanden, die als voorbeeld dienden voor Tetterode. 1980-1989. - 'Vredenburgh', 1984.- Andele Boomsma, 'ORKZ duurt het langst. Rapportage naar aanleiding van EX 93/09 "zelfbeheer oude erkazet Groningen" ', mei 1986. - 'Niks moet, alles kan. Hoe het reilt en zeilt in het oude RKZ, grootste kraakpand van Nederland', april 1982. - 'Woningbouwkorporatie: bondgenoot of tegenstander?' LOS/LOBH, Amsterdam, Alkmaar. 1980. - 'Pand in eigen hand. 5 jaar Stichting Beheer WG-terrein'. 1989. 1 map.