Collectie Totaalweigerarchief

Periode  1971-1997
Omvang   6.25
Raadpleging Beperkt
Toestemming vereist van totaalweigeraar voor dossier nr. 48.4
Zie informatie over raadpleging

Geschiedenis

Van 1970 tot 1996 weigerde een kleine groep van in totaal ca. 175 dienstplichtige jongens niet alleen de militaire dienst, maar ook de vervangende dienst; zij noemden zichzelf totaalweigeraars; rond deze groep ontstond een actiecultuur van anti-militaristische acties, vooral gevoerd door de actiegroep Onkruit, totaalweigerweekends, totaalweigeroverleg, totaalweigerspreekuur en de totaalweigernieuwsbrief; totaalweigeraars werden aanvankelijk veroordeeld tot 18 maanden gevangenisstraf, sinds 1983 tot 12 maanden; met de feitelijke opheffing van de dienstplicht in 1996 kwam ook een einde aan het totaalweigeren.

Inhoud

Correspondentie gericht aan Onkruit 1979-1986; stukken betreffende acties gevoerd door Onkruit, Landelijk Antimilitaristies Overleg (LAMO) 1983-1984, het totaalweigeroverleg, de totaalweigerweekends 1981-1991, Antinor, vereniging van ouders van totaalweigeraars 1980-1995; stukken betreffende en afkomstig van circa 175 totaalweigeraars, werkweigeraars en herhalingsweigeraars 1971-1997 met persoonlijke correspondentie en stukken betreffende de gevangenis, persoonlijke nieuwsbrieven; stukken betreffende plaatselijke antimilitaristische groepen en totaalweigeraars in het buitenland.

Ordening

Sinds 1980 bestaat er bij het Anti-Militaristies Buro (AMB) in Nijmegen een archief over totaalweigeraars. Hoewel begonnen in 1980 bevinden zich in het archief gegevens die terug gaan tot 1970. Het Totaalweigerarchief is een archief dat is ontstaan in de praktijk. De gegevens werden gebruikt om jongens die wilden totaalweigeren van goede informatie te voorzien. Zo is ook de naam Totaalweigerarchief ontstaan. Lang niet alle gegevens in het archief betreffen totaalweigeraars. Zo is er ook informatie over de zogenaamde keuringsweigeraars, werkweigeraars en herhalingsweigeraars. Ook braken sommige hun totaalweigering voortijdig af en deden alsnog een beroep op de Wet GMD.

In de afgelopen jaren is het archief door de Werkgroep Totaalweigerarchief gecompleteerd, geordend en beschreven. Oud- dienstweigeraars werden benaderd met de vraag om hun documenten en stukken over de dienstweigertijd aan het archief af te staan. De meeste oud-dienstweigeraars die achterhaald konden worden gaven hun medewerking.

In het archief bevinden zich zowel officiële als persoonlijke stukken van en over de dienstweigeraars. Het archief bevat gegevens van 175 dienstweigeraars. Sommigen waren verbonden met en werden gesteund door de actiegroep Onkruit. Anderen hadden een eigen steungroep die bestond uit familie en vrienden. Van deze steungroepen zijn ook gegevens aanwezig in het archief. Verder bevat het archief de stukken van de actiegroep Onkruit, Antinor (Vereniging van ouders van dienstweigeraars die gevangen zitten), dienstweigercollectieven, Vereniging Dienstweigeraars en andere antimilitaristische groepen. Daarnaast zijn gegevens aanwezig over de reactie van de overheid en het publiek op het fenomeen totaalweigeren en gegevens van de vele antimilitaristische acties en protesten die er in het kader van dienstweigeren zijn geweest.

Ordening en completering van de collectie werd uitgevoerd door de Werkgroep Totaalweigerarchief die bestond uit Herbert Bitter, Kees Brinkman en Hans Wester. Financiële bijdragen om dit project mogelijk te maken werken ontvangen van de Stichting Dialoog en het Prins Bernhard Cultuurfonds.

De collectie werd in 2003 aan het IISG geschonken. Bij het maken van de plaatsingslijst werd de ordening zoals gemaakt door de Werkgroep Totaalweigerarchief gevolgd. De nummering per doos werd aangehouden, maar een nadere onderverdeling binnen de dozen werd toegevoegd, waar dat praktisch en mogelijk was. De aanwezige periodieken werden uit het archief gelicht en overgebracht naar de bibliotheek van het IISG. Waar dit is gebeurd is dit in de plaatsingslijst aangegeven. Foto's, affiches en audio- en videocassettes zijn overgebracht naar de afdeling Beeld en Geluid van het IISG.

Omwille van privacyredenen zijn in de plaatsingslijst de namen van de individuele totaalweigeraars weggelaten. Het gaat hierbij om de inventarisnummers 19-29.6, 31-36.7, 36.9-37.4, 37.6-43.7, 43.8-48.9, 48.11-48.12, 49-50, 51.2-51.6, 55.1-55.10, 56.2-56.4. Voor belangstellenden is op de studiezaal van het IISG een nadere toegang op het archief verkrijgbaar.

Bewerking

Plaatsingslijst gemaakt door Herbert Bitter, Kees Brinkman, Hans Wester en Bernard Mantel in 2003

INLEIDING

Historisch overzicht

Op 1 februari 1996 werd in Nederland de opkomstplicht voor het leger afgeschaft. De facto kwam daarmee een einde aan de dienstplicht voor de Nederlandse strijdkrachten en daarmee ook het verschijnsel van het dienstweigeren.

Weigeren van militaire dienst door radicale antimilitaristen en pacifisten kwam sinds het einde van de 19e eeuw regelmatig voor. Sinds 1923 werd hiervoor een wettelijke mogelijkheid gemaakt in de vorm van de Dienstweigerwet, die uiteindelijk Wet gewetensbezwaarden militaire dienst (Wet GMD) ging heten. De overgrote meerderheid van de dienstweigeraars deed een beroep op deze wet en vervulde een vervangende dienstplicht. Voor een klein aantal antimilitaristen was dit echter een onbevredigende oplossing: zij weigerden zowel de militaire dienst als de vervangende dienstplicht en werden totaalweigeraars genoemd. Zij konden over het algemeen op een gevangenisstraf van een half tot anderhalf jaar rekenen.

Het verschijnsel van totaalweigeren is in diverse perioden voorgekomen: in de jaren twintig van de 20e eeuw, na de Tweede Wereldoorlog toen een aantal jongens weigerde mee te doen aan de Politionele Acties in Indonesië en vanaf de jaren zeventig. Rond deze laatste totaalweigergolf ontstond een levendige antimilitaristische beweging en actiecultuur.

Naar de aard van de zaak was totaalweigeren een individuele actie, maar veel totaalweigeraars meenden dat hun weigering gezien moest worden als een daad van verzet tegen militarisme, legers en bewapening en niet in de eerste plaats als een kwestie van hun persoonlijke geweten, zoals de wet GMD veronderstelde. In dit verband deed vooral de groep Onkruit van zich spreken, een losse groep antimilitaristen die acties voerde bij militaire objecten. De bedoeling was vaak de autoriteiten zodanig te provoceren dat er wel arrestaties moesten volgen, waarbij dan ook opgeroepen totaalweigeraars gearresteerd zouden worden: de zogenaamde oppakacties.

Daarnaast ontstond in de jaren zeventig en tachtig een netwerk van een landelijk totaalweigeroverleg, totaalweigerweekends, de Totaalweigernieuwsbrief , het totaalweigerspreekuur en allerlei plaatselijke groepen, zoals die in Nijmegen, Groningen Utrecht en Rotterdam. Deze beweging kenmerkte zich door een losse en ad hoc organisatiestructuur.

Hoewel het om een kleine groep ging trokken de totaalweigeraars veel aandacht door de radicaliteit en de vergaande persoonlijke consequenties van hun stellingname. Vooral het feit dat 'onschuldige' jongens voor een jaar de gevangenis in gingen wekte veel discussie. Pogingen van de overheid om tot een wettelijke regeling voor de groep te komen liepen echter op niets uit. De enige manier om het verschijnsel totaalweigeren definitief te laten verdwijnen was de feitelijke afschaffing van de dienstplicht.

PLAATSINGSLIJST

BIJLAGE

VERKLARENDE WOORDENLIJST

AMB: AntiMilitarities Buro. Opgericht in 1982 in Nijmegen. Voortgekomen uit antimilitaristisch bureau 'de Muiterij', die op haar beurt is opgericht door allerlei mensen die zich verbonden voelden onder de naam Onkruit Nijmegen.
AMBU: Anti Militaristisch Bureau Utrecht. Voortgekomen uit PDK Utrecht, werd later opgevolgd door WHAM.
AMOK: Periodiek uitgegeven door het Anti Militaristisch Onderzoeks Kollektief, begonnen als Anti Militaristies Tijdschrift. In 1992 samengegaan met het periodiek VEEDEE tot VEEDEE/AMOK.
ANTIMILITARIST: Uitgave van Vereniging Dienstweigeraars Rotterdam gericht op dienstweigeraars en iedereen die geïnteresseerd is in antimilitarisme. Later werd het blad omgedoopt in Camouflage.
ANTINOR: Een vereniging van ouders van politieke dienstweigeraars en totaalweigeraars. Actief van 1980 t/m 1995.
AUDITEUR: Voluit: Auditeur Militair. Aanklager bij de krijgsraad. Had een vergelijkbare rol als een OvJ heeft bij een rechtbank.
BB: Bescherming Bevolking. Deze organisatie bestond uit burgers en was bedoeld om een zekere paraatheid te bewerkstelligen bij de burgerbevolking ten tijde van een oorlog.
BONK: Burgelijke Ongehoorzaamheid Non Koöperatie. Werd in 1985 opgericht om alsnog via acties de Nederlandse regering te dwingen af te zien van plaatsing van kruisraketten met kernkoppen. Heft zichzelf op in 1988.
BUITENGEWOON DIENSTPLICHTIG VERKLARING: Verklaring waarbij er geen sprake was van het vervullen van de daadwerkelijke militaire dienstplicht, maar de dienstplichtige wel oproepbaar bleef als er sprake was van een dreigende oorlogssituatie.
BVD: Binnenlandse Veiligheids Dienst. Vanaf 2002 AIVD (Algemene Inlichtingen en Veiligheids Dienst) genoemd.
CAMOUFLAGE: Uitgave van Vereniging Dienstweigeraars Rotterdam gericht op dienstweigeraars en iedereen die geïnteresseerd is in antimilitarisme. Opvolger van het blad 'Antimilitarist'.
CID: Contra Inlichtingen Dienst. Onderdeel van de MID. Werd in 1988 samen met de Landmacht Inlichtingendienst opgeheven en geïntegreerd in de MID.
COMMISSIE GMD: Voluit: Commissie van advies inzake Gewetensbezwaren Militaire Dienst. Commissie bestaande uit één of drie personen waarmee de dienstweigeraar te maken kreeg. Zij toetste de gewetensbezwaren en besliste over erkenning op basis van de wet GMD.
GBO: Groep Bijzondere Opdrachten. Speciale politie-eenheid gericht op het arresteren van criminelen waarbij extreem geweld verwacht wordt.
GERECHTSHOF: Gerecht binnen een ressort. Meestal kortweg hof genoemd. Het hof is een gerechtelijke beroepsinstantie voor uitspraken die in eerste instantie door de rechtbank zijn gedaan.
GMD: Wet Gewetensbezwaren Militaire Dienst. Van kracht sedert 1 december 1964.
GRATIEVERZOEK: Een verzoek om gratie wordt gedaan aan het staatshoofd. Bij toekenning wordt de gevangenisstraf geheel of gedeeltelijk omgezet in voor de samenleving nuttig werk (dienstverlening), voorwaardelijke veroordeling en/of een geldboete of kan leiden tot (gedeeltelijke) vrijspraak.
HERHALINGSWEIGERAARS: Zij die wel de dienstplicht hadden vervuld, maar weigerden op politieke gronden op te komen voor een herhalingoefening.
HMG: Hoog Militair Gerechtshof. Militair hoger gerechtelijke beroepsinstantie waarmee de totaalweigeraar in tweede aanleg mee te maken kreeg na een uitspraak van de krijgsraad. Te vergelijken met het Gerechtshof in het civiele recht of het strafrecht.
HOF: Zie: Gerechtshof.
HR: Hoge Raad der Nederlanden. De HR beoordeelt of het recht is geschonden of verkeerd toegepast en/of vormen zijn verzuimd waarvan de niet-naleving nietigheid meebrengt. Hoogste gerechtelijke instantie waar een totaalweigeraar in beroep kan gaan (in cassatie) na een vonnis van het HMG. Bij toekenning van cassatie wordt het proces terugverwezen naar een Gerechtshof.
HSA: Holland Signaal Apparaten. Bedrijf dat zich onder andere bezig hield met de ontwikkeling en verkoop van militaire producten.
HvB: Huis van Bewaring. Inrichting voor het ondergaan van voorlopige hechtenis, of een straf van hechtenis of gevangenisstraf van maximaal drie maanden. Ook gedetineerden die wachten op plaatsing in een gevangenis kunnen verblijven in een HvB. In een HvB is over het algemeen sprake van een lichter regiem dan in een gevangenis.
IAMK: Internationale Anti Militaristische Kontakten. Groep, opgericht in 1983, was gericht op het tot stand brengen en onderhouden van contacten met de dienstweigerbeweging in het buitenland en het verzamelen van informatie over dienstweigeren in andere landen. Werd opgevolgd door WAO.
IHHO: Is Het Hier Oorlog. Antimilitaristische wandelclub die meeliep met de Vierdaagse in Nijmegen om zo te demonstreren tegen het militair karakter van deze wandeltocht.
IKV: InterKerkelijk Vredesberaad. Nederlandse kerkelijke vredesbeweging.
INDELINGSRAAD: Hier werden de keuringen uitgevoerd voor militaire dienst. Na keuring werd men meteen ingedeeld bij een bepaald krijgsmachtonderdeel. Werd ook wel Keuringsraad genoemd.
KEURINGSRAAD: Hier werden de keuringen uitgevoerd voor militaire dienst. Na keuring werd men meteen ingedeeld bij een bepaald krijgsmachtonderdeel. Werd ook wel Indelingsraad genoemd.
KEURINGSWEIGERAAR: Weigerde zich principieel te laten keuren voor militaire dienst.
KMA: Koninklijke Militaire Academie. Opleiding om officier in de landmacht te worden, gevestigd in Breda.
KRIJGSRAAD: Militair gerechtelijke instantie waarmee de totaalweigeraar in eerste aanleg mee te maken kreeg nadat hij was gearresteerd wegens het weigeren van een dienstbevel. Te vergelijken met een rechtbank in het civiele recht of het strafrecht.
LAMO: Landelijk Anti-Militaristies Overleg, opvolger van de landelijke Onkruit vergaderingen. Onkruit landelijk werd in 1982 opgeheven.
ME: Mobiele Eenheid.
MIBO: Magazijnen voor Materiaalvoorziening In Buitengewone Omstandigheden. Het ging hier uitsluitend om medisch materiaal dat kon worden ingezet als er sprake was van een (nucleaire) oorlog.
MID: Militaire Inlichtingen Dienst. Vanaf 2002 MIVD (Militaire Inlichtingen en Veiligheids Dienst) genoemd.
NATRES: Nationale Reserve. Burgers die vrijwillig, voorzien van een militaire basisopleiding, in geval van een crisis of oorlog het leger bijstaan.
NAVO: Noord Atlantische Verdrags Organisatie. Bondgenootschap gericht op de territoriale verdediging van West-Europese landen en Noord-Amerika. Opgericht in 1949.
NN: Nomen Nescio. Latijns voor naam onbekend. De afkorting wordt vaak gebruikt wanneer de naam van een persoon niet bekend is.
OM: Openbaar Ministerie. Staatsorgaan belast met het geven van leiding bij de opsporing van strafbare feiten, de vervolging van verdachten en de tenuitvoerlegging van strafvonnissen.
ONKRUIT: Steun- en werkgroep van politieke dienstweigeraars binnen VD. In 1974 splitst Onkruit zich af van VD en vormt een zelfstandige antimilitaristische actiegroep totdat het in 1982 wordt opgeheven. Daarna echter werd Onkruit als naam nog vele malen gebruikt door verschillende groepen bij antimilitaristische acties.
OPPAK-ACTIE: Een antimilitaristische actie met als hoofd- of nevendoel het bewust laten arresteren van een totaalweigeraar die gezocht wordt.
OSL: Oud Strijders Legioen. Organisatie die de nadruk legt op orde en gezag, innige trouw aan het koningshuis en gericht op (para)militaire kringen. Aanhangers hebben een extreem rechts gedachtegoed.
OvJ: Officier van Justitie. Vertegenwoordiger van het OM bij de rechtbank, belast met het geven van leiding bij de opsporing van strafbare feiten, de vervolging van verdachten en de tenuitvoerlegging van strafvonnissen.
PDK NIJMEGEN: Politiek Dienstweiger Kollektief. Opgericht in 1980. Bestond uit 11 mensen (een mengelmoes van studenten vooral van de studie Politicologie) die als collectief, op basis van politieke gronden, een beroep op de wet GMD deden. Werd afgewezen omdat een beroep op de wet GMD alleen als individu mogelijk was.
PG: Procureur Generaal. Hoogste vertegenwoordiger van het OM bij het Gerechtshof en de HR. Vervult bij het Gerechtshof min of meer de rol die een OvJ heeft bij een rechtbank. Bij de HR adviseert de PG bij het aannemen of verwerpen van een cassatie.
PMC: Provinciaal Militair Commando. Dit commando was gericht op de inzet van militairen in Nederland zelf. Er waren negen PMC's in Nederland.
POLITIEK DIENSTWEIGERAAR: Persoon die een beroep op de wet GMD deed op basis van politieke bezwaren en niet (alleen) op basis van pacifistische en/of religieuze bezwaren.
POLITIERECHTER: Enkelvoudige kamer van de arrondissementsrechtbank (de zitting wordt voorgezeten door één rechter) voor de vereenvoudigde behandeling van strafzaken waarvoor maximaal zes maanden geëist kan worden.
RDM: Rotterdamse Droogdok Maatschappij. Deze werf maakte onder andere onderzeeboten voor de marine RECHTBANK: Voluit Arrondissementsrechtbank. Gerecht in een arrondissement. De rechtbank is een gerecht van eerste aanleg. De dienstweigeraar kreeg hiermee te maken als hij vervangende dienst weigerde of als hij weigerde zich te laten keuren. Vanaf 1991, na wijziging van het militair recht, werden totaalweigeraars berecht door de rechtbank, afdeling Militair Zaken.
REP & ROER: Blad uitgegeven door Onkruit België, een groep van enkele dienstweigeraars en antimilitaristen die zich als Onkruit België presenteerden en redelijk wat contacten hadden met de Nederlandse actiegroep Onkruit.
ROSA: Radikale Organisatie voor Socialisme en Antimilitarisme. Opgericht in 1987 met het doel te discussiëren over, en kampanje te voeren tegen, de dienstplicht in internationaal verband.
RVO: Rijks Verdedigings Organisatie. Organisatie die zich bezig hield met militair onderzoek.
RvS: Raad van State. De Afdeling rechtspraak en de Afdeling Geschillen van Bestuur van de Raad van State zijn belast met het beslissen op beroepschriften. Een (politiek-) dienstweigeraar kreeg met deze gerechtelijke beroepsinstantie te maken als zijn beroep op de wet GMD niet werd erkent.
S5: Term die aangaf dat iemand op basis van psychische gronden werd afgekeurd voor het vervullen van de militaire dienst.
DE SCHOFFEL: Gestart als Onkruit uitgave (1980), later werd het 'een antimilitaristies tijdschrift' genoemd, uitgegeven door het AMB in Nijmegen, opgeheven in 1983.
TEG: Tewerkstelling Erkende Gewetensbezwaarden. Coördinatiepunt voor werk dat vervuld kon worden door dienstweigeraars die een succesvol beroep op de wet GMD hadden gedaan.
TNO: Nederlandse organisatie voor Toegepast – Natuurwetenschappelijk Onderzoek.
TOTAALWEIGERAAR: Iemand die weigerde een beroep te doen op de wet GMD.
TOTAALWEIGERGROEP NIJMEGEN: Actie- en discussiegroep, bestaande uit totaalweigeraars, die voornamelijk discussieerde over thema's als: mannelijkheid en militarisme en omgaan met de gevolgen van de gevangenistijd.
TOTAALWEIGERNIEUWSBRIEF: Blad van het Totaalweigeroverleg, werd lange tijd verzorgd door het Totaalweigerspreekuur op het AMB in Nijmegen, de laatste jaren door ROSA. Opgeheven in 1997.
TOTAALWEIGERSPREEKUURGROEP: De groep hield zich bezig met het ondersteunen en informeren van (nieuwe) totaalweigeraars en met antimilitarisme in het algemeen. Opgericht in 1981 in Nijmegen met in eerste instantie lokale opzet, in 1984 werd het totaalweigerspreekuur gehouden voor heel Nederland.
TTW-ER: Zie: Totaalweigeraar.
VD KNIPSELKRANT: Blad voor actieve leden van Vereniging Dienstweigeraars, extra informatie voor het kader van VD, later omgedoopt in Weigernieuws.
VD: Zie: Vereniging Dienstweigeraars.
VEEDEE/AMOK: Periodiek uitgegeven door het Anti Militaristisch Onderzoeks Kollektief samen met de Vereniging Dienstweigeraars. Samensmelting van de twee bladen AMOK en VEEDEE sinds 1992.
VEEDEE: Periodiek van de Vereniging Dienstweigeraars, begonnen als Vereniging Dienstweigeraars Kommunikatieblad. In 1992 samengegaan met AMOK als VEEDEE/AMOK.
VERENIGING DIENSTWEIGERAARS: De Vereniging Dienstweigeraars is opgericht in 1972 en behartigde de belangen van dienstweigeraars die een beroep op de wet GMD deden. Daarnaast streefde ze ook naar een samenleving waar geweld, als middel om conflicten op te lossen, zoveel mogelijk wordt uitgebannen VOLKEL: Luchtmachtbasis waar zeer waarschijnlijk kernwapens zijn gestationeerd.
VOORARREST: Algemeen gebruikte naam voor voorlopige hechtenis. Vrijheidsbeneming van een verdachte voorafgaande aan de definitieve einduitspraak.
WAO: Werkgroep Antimilitarisme Overal; opvolger van het IAMK. Zie: IAMK.
WERKWEIGERAAR: Erkende gewetensbezwaarde volgens de wet GMD. Hij weigerde echter het werk voor (een deel van) de tijd die de wet als vervangende dienst voorschreef.
WERKWEIGERBRIEF: Zie: Werkweigerpravda.
WERKWEIGEROVERLEG: Een vergadering van erkende gewetensbezwaarden. Het overleg had de nodige verbindingen met de actiegroep Onkruit en totaalweigeraars.
WERKWEIGERPRAVDA: Blad van het Werkweigeroverleg.
WHAM: Ook wel WAM genoemd, Werkgroep AntiMilitarisme. Antimilitaristische groep uit Utrecht, voortgekomen uit PDK-Utrecht en later AMBU. Opgericht in 1983.
WOENSDRECHT: Luchtmachtbasis die was aangewezen voor stationering van kruisrakketen met kernkoppen.