Behoud van collecties

Een papiermakerij in de Himalaya

Frans van der Kolff

In het voorjaar van 1984 bezocht ik een destijds nog niet voor westerlingen toegankelijk gebied in de Himalaya. Tijdens mijn reis greep ik de kans aan om, uit de eerste hand, iets meer te weten te komen van leven en werken van de bewoners van enkele afgelegen bergvalleien in het noorden van het koninkrijk Nepal. Naast verschillende bezoeken aan dorpskloosters kon ik uitgebreid kennis maken met het boerenbedrijf in het hooggebergte en met verschillende andere ambachten, zoals het werk van steenhouwers, timmerlieden, handelaren, en, in het kader van dit nummer van De Boekerij interessant, papiermakers. Het hierna volgende uittreksel uit mijn reisverslag beschrijft de papiermakerij, die ik aantrof aan de oevers van de Amatal Khola nabij Bigu Gompa.

Het bochtige pad leidt omhoog, door een geel-groen gekleurd mozaiëk van rijst- en maisvelden. We wandelen in een bergstreek die tussen de 2000 en 3000 meter hoog ligt. Nepalezen duiden dit middelgebergte aan als Foothills. In een land dat de hoogste bergketen van de wereld binnen z'n grenzen heeft, geldt voor het weergeven van de schaal van het landschap nu eenmaal een andere maatstaf dan elders.

Voor zover het oog reikt zijn op de hellingen terrassen aangelegd. De totstandkoming van dit cultuurlandschap heeft aan hele generaties landbouwers misschien wel eeuwen werk gekost. We steken de rivier de Amatal Khola over en passeren het klooster Bigu Gompa, ver boven ons tegen een berghelling geplakt. In de dorpjes die we onderweg passeren heerst grote bedrijvigheid. Overal zijn mensen aan het werk, in huis, op het erf, op de kleine akkers. En overal zie je ze sjouwen met materialen, van takkenbossen tot leisteenplaten. Het gebruik van lastdieren is op de smalle bergpaden nauwelijks mogelijk en van gemotoriseerd transport kan helemaal geen sprake zijn. Nog los van het feit dat de paden daarvoor ongeschikt zijn - de dorpsbewoners hebben er geen geld voor.

Even ten noorden van Bigu Gompa bevindt zich een leisteengroeve. De gedolven steenpakketten worden met menskracht getransporteerd van de groeve naar de dorpen in de naaste omgeving, waar het materiaal kan worden bewerkt. De leisteenplaten die de bergbewoners op hun rug meetorsen, zijn enorm zwaar. De draagband, waarin de steenplaten zitten, wordt omgehangen terwijl de dragers tegen een muurtje zitten. Vervolgens is de hulp van twee man nodig om ze overeind te trekken. Dat betekent dat de last zeker meer dan 60 kilo weegt.

Aan de overkant van de rivier ontdekken we een kleine papiermakerij. In dit gebied zijn de belangrijkste papierproducenten van Nepal gevestigd, allen kleine ambachtelijke bedrijfjes zoals de papiermakerij die wij voor ons zien. Het contact met de papiermaaksters is snel gelegd. Ze zijn graag bereid om ons te laten zien hoe het papiermaken in z'n werk gaat.

Als grondstof wordt de schors van Daphne Bholua en Daphne Papyraceae gebruikt, kleine houtachtige struiken die in deze streken inheems zijn. In het Nepalees wordt de plant Lokta genoemd. De schors wordt gedurende een dag gewassen in de rivier, tot alle ongerechtigheden eruit zijn verdwenen. Daarna wordt de schors gekookt, onder toevoeging van Khasru-as (as van de eikeboom). Dit is het zwaarste gedeelte van het werk. Om twee kilo papierpulp te maken is men drie uur bezig. In een houten vat - een uitgeholde boomstam - worden de stukjes schors tot pulp geroerd. Vervolgens giet men de pulp in een raamwerk, bedekt met een fijnmazige katoenen gaasdoek. Het frame met de laag papierpulp wordt in de rivier gelegd. Het snelstromende water zorgt ervoor, dat de papierpulp zich zo gelijkmatig mogelijk over het gaasdoek kan verdelen. De controle van dit proces is een nauwkeurig karwei, dat de nodige vakkennis en behendigheid vraagt. Na een tijdje drogen in de zon kunnen de vellen papier van het gaasdoek worden getrokken.
Het werk in deze papiermakerij met zijn primitieve gereedschappen is zwaar en arbeidsintensief. Alles gebeurt in de open lucht. Dat betekent dat de productie volslagen afhankelijk is van de weersomstandigheden.

De vriendelijke papiermaaksters nemen alle tijd en demonstreren ons het proces van het begin tot het eind. Na het uitwisselen van kleine giften - we ruilen plaatjes van de Dalai Lama voor enkele vellen papier - vervolgen wij onze tocht en hervatten de vrouwen hun arbeid.