فهـرسـتگان قـفـقـاز
کتـاب
فهـرستـگان
قـفـقـاز [1] ،
فــهـرست
کاملی از
روزنـامـهها
و نـشريات
ادواری
فـارسـی،
تـرکـی
عـثمانی،
کـردی و
عـربـی
مـوجـود در
کـتابخـانههـای
جـمهوری
آذربايـجان
و
گـرجـستان
است.
اين کتاب
حاصل کـار
پرفـسور
تورج
اتـابـکی و
همکارانـشـان
(سـولمـاز
رستـمووا-
تـوحـيدي،
گـری
گــول
بــرادزه و
جــورج
سانـی
کـیدزه)
است.
ایـن
مجـموعه،
مشخصات
شناسنامهای
۱۷۵۰ عنوان از
نشریات
موجود را
ارائه
میکند که
۱۰۴۰
عنوان آن
در
برگـیرنـده
فـهرست
مطـبوعات
ادواری
مـوجـود در
کـتابخـانههای
جـمهوری
آذربایـجان
و ۷۱۰ عـنوان
دیگر
فهـرست
مطـبوعات
ادواری
کـتابخـانههای
جـمهوری
گـرجـستان
است.
تاريخ پـيدايش نخـستين نشريههای فارسیزبان (خط عربی) به دويسـت سال پيـش بر میکردد. روزنامهها و نشريههای ادواری در انـتقال دانـش و آگـاهی به جـمهور مردم و بـيشبرد رونـد مدرنـيته سهم شايانی داشتهاند. تورج اتابکی در اين باره در آغازه کتاب مینويسد:
" جانِِ مدرنيته برکشيدن فرد، يعنی خودمختاری فردی بود به مثابه سنگ پايه جوامع انسانی... دستيابی به دانش و آگاهی حق همه کس بود و در اختيار همگان. دانش از انحصار خبرهگان درآمد، انسان آگاه متولد شد و دانايی تلاش برای توانايی را آغاز ک "
" پذيرفتن اين اصل که آگاهی حق انسان است، انسان آگاه را به تلاش برای تحليل بودوباش خود واداشت. روزنامهها و نشريههای اداواری با امکانات گستردهتری که در قياس با کتاب برای راه يافتن به فضای عمومی و خصوصی مردمان داشتند رسالت والاتری را در اين راستا به دوش گرفتند. روزنامهها، با تکيه به نثری ساده و روان به جای نثر پيچيده و متکلف گذشته و با پرهيز از مقدمه چينیهای بیمورد و پذيرش ايجاز در سخن، توانستند به تدريج به طرح و بحث مشکلات انسانی بنشينند و از تجربههای ديگران برای حل اين مشکلات بکويند. به حقيقت جهانی شدن با زايش صنعت چاپ و نشر بود که آغاز شد. "
روشن است که در گذشته روزنامههــا و نشرياتی زيادی به خط عربی در قـفقاز از جمله در آذربايجان و گرجستان منتشر میشد، اما اطلاعات در اين زمينه بسيار اندک و دسترسی به آنها از جمله آن دسته نشريات که پيشينه تاريخی دارند، برای اهل پژوهش بسيار دشوار است. از اين رو تلاش در شناسايی و تهيه فهرست روزنامههــا و نشريات ادواری کاری اـست با ارزش. کتاب " فهرستگان قـفقـاز " رهنمايی خوبی است در شناسايی نشريه برای پژوهشگران، مورخان مـطبوعات و علاقـمندان نظم و نثر زبان فارسی که بتوانـند از نشريات و محل نگهداری آن، اگاهی به دست آورند. محل انتشار غالب اين نشريات شهرهای تهران، تبريز، باکـو، استان ـ بول، بغ ـ داد، قاهـره و کابل بوده است. بر اساس اين مجموعه قديمیترين نشريه که در کتابخانه آذربايجان نگهداری میشود، چاپ ۱۲۴۹ خ/ ۱۸۷۰ م میباشد و در کتابخانه گرجستان قديمیترين نشريه چاپ ۱۲۱۰ خ/ ۱۸۳۱ م است. فهرست نشريات براساس الـفبای زبان فارسی در دو بخـش يعـنی فهرست باکو و فهرست تـفـلـيس تنظيم شده است.
ایـن مجـموعه توسط مهـدی جعـفری خـانقـاه بـه فـارسی بـرگردان شـده و آماده سازی آن به وسـيله موسسه " جهان کتاب " صورت گرفته است. کتاب به وسيله مرکز مطالعات و تحقيقات رسانهها در سال ۱۳۸۴ ۲۰۰۶ در ۷۸۸ صفحه در تهران منـتشر گرديده است.
ن. کاويانی
[1] Union Catalogue of Persian, Azebaijani, Ottoman Turkish, and Arabic Serials and Newspapers in the Libraries of the Republic of Azebaijan and the Republic of Georgia, edited by Touraj Atabaki, Solmaz Rustmova-Towidi, Grigol Beradze, Georg Sanikidze