De opkomst van markten

In het licht van deze lange geschiedenis richtte Nicolaas Posthumus zich als economisch-historicus en als verzamelaar op de periode vóór de Industriële Revolutie. Zo bracht hij vanaf 1914 in het Nederlandsch Economisch-Historisch Archief en de Economisch-Historische Bibliotheek een collectie bijeen met het handelskapitalisme als zwaartepunt, voor Nederland samengebald in de 'Gouden Eeuw'. Op basis daarvan begon hij vervolgens met een verzameling van sociaal-historische documenten in het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, dat hij in 1935 oprichtte.

Op zijn zoektocht naar boekhoudingen van kooplieden en handleidingen voor het handelsrekenen kocht het NEHA de collectie Velle. In deze collectie waren zowel de internationale praktijk (1-2) als de theorie van de handel (3) uitstekend vertegenwoordigd. Posthumus, die in Nederland al bekend was vanwege zijn boeken over de Leidse wolindustrie vanaf de Late Middeleeuwen, maakte nu ook in het buitenland naam als specialist op het gebied van de geschiedenis van lonen en prijzen en van het beurswezen. In Nederland veroorzaakte de 'tulpenmanie' in 1636 de eerste beurscrisis (4), die de roep om toezicht op economische instellingen deed klinken. Hierdoor en doordat handelsnaties de noodzaak voelden hun lange aanvoerlijnen te beschermen, veranderde de aard van de politiek. Belastingheffing en economisch beleid werden even belangrijk als oorlogvoering. De collectie Bruyard illustreert dit aan de hand van het achttiende-eeuwse Frankrijk (5).

Het handelskapitalisme kende naast vele doeners ook enkele denkers, die probeerden de gevolgen van de dadendrang te overzien. Thomas More formuleerde zijn maatschappijkritiek in de allegorische vertelling Utopia (1516), mede geïnspireerd door de kapitalistische ontwikkeling in Vlaanderen (6). Toen het centrum van de wereldhandel van zuid naar noord verschoof, verdedigde de Leidse ondernemer Pieter de la Court vrije immigratie als voorwaarde voor economische ontwikkeling en welvaart (7-8). De grote schrijvers van de Franse Verlichting werkten de ideeën over de best mogelijke inrichting van de staat verder uit, daarbij geïnspireerd door de ervaring van de ontdekkingsreizigers met 'vreemde volkeren' (9-10).

1 Koloniale waren

In perkament gebonden journaal van een Portugees koopman in koloniale waren te Antwerpen, 1546-1555. Zakenpartners waren zijn neven Joam en Jorge Rodriguez in Lissabon. Familienetwerken van kooplieden omspanden de Europese handelssteden. Antwerpen was in die tijd de belangrijkste handelsstad in Noordwest-Europa en Portugal de eerste koloniale grootmacht, vóór Spanje. Met de val van Antwerpen in 1585 verschoof het commerciële centrum naar Amsterdam.

Copia das carregação de mercadorias vindas de Lisboa
Antwerpen, 1546-1555
Journaal, 32 x 23

Datum: 
1546 - 1555
Nummer: 
1

Locatie

Antwerpen
Belgium

2 Familienetwerken

Eerste pagina van het journaal met een copie-vrachtlijst van goederen uit Lissabon, 1550. Achterin staan aantekeningen over huishoudelijke uitgaven uit 1551.

Copia das carregação de mercadorias vindas de Lisboa
Antwerpen, 1546-1555
Journaal, 32 x 23

Datum: 
1546 - 1555
Nummer: 
2

Locatie

Antwerp
Belgium

3 Dubbel boekhouden

De oudste gedrukte handleiding voor het dubbel boekhouden werd geschreven door de Toscaanse Franciscaan Lucas Pacioli (c 1445-c 1514), een vriend van Leonardo da Vinci. Dit uitgebreide wiskundige handboek werd voor het eerst gedrukt in 1494. Pacioli schrijft dat een succesvol zakenman drie dingen nodig heeft: hij moet beschikken over contanten, goed kunnen boekhouden, en zijn papieren op orde hebben. Zonder de zo verworven rust heeft hij eeuwig kopzorgen.

Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalita
Lucas Pacioli
Venetië: Paganino de Paganini, 1523
Boek (eerste ed 1494), 31 x 22

Datum: 
1523
Nummer: 
3

Locatie

Venice
Italy

4 Tulpenmanie

‘Semper Augustus’, een tulp geschilderd door Jacob Isaacsz van Swanenburch uit Leiden (1571-1638), in de jaren 1620 de eerste leermeester van Rembrandt. Deze ‘catalogus’ met 116 bladen deed dienst in de speculatieve tulpenkoorts die Nederland eind 1636 in zijn greep had. Vlak voor de krach van 1929 schreef Posthumus dat de tulpenkoorts in alles leek op een moderne economische boom: vergrote geldvoorraad, nieuwe economische en koloniale mogelijkheden, en een slimme en energieke klasse van kooplieden.

Tulpenboek
Jacob Isaacsz van Swanenburch (122 tekeningen) en Adriaen Jansz. van Witvelt (ca 1581-1638), 16 tekeningen
Boek van 116 bladen, bijeengehouden in een 19deeeuwse band, 30 x 20

Datum: 
1628 - 1630
Nummer: 
4

Locatie

Leiden
Netherlands

5 Belasting heffen

Gedrukte kaart, waarop Beauvais en Grandvilliers zijn ingetekend en ingekleurd. Deze districten behoorden tot de Généralité de Paris van de Inspection des Manufactures, c 1750. Onder Lodewijk XIV ontstond in Frankrijk een traditie van centralistische economische politiek, het mercantilisme. Belastingheffing, een positieve handelsbalans en de bevordering van industrie waren de speerpunten. Voor een efficiënte uitvoering van deze politiek werd het land onderverdeeld in districten, ook voor de fabrieksinspecties.

Kaart van Oost-Frankrijk
Grenoble, 1728
Met de hand ingekleurde kaart, 51 x 66
NEHA Bijz. Col. 601, Bruyard, no 319

Datum: 
1728
Nummer: 
5

Locatie

Beauvais
France

6 Utopie en profetie

Utopieën zijn beschrijvingen van ideale samenlevingen, naar de Utopia van Thomas More (1478-1535) uit 1516. Deze stelt er het verschil tussen rijk en arm aan de kaak: waarom leiden rijke goudsmeden en woekeraars een plezierig leven, terwijl zelfs lastdieren het nog beter hebben dan arbeiders, voerlieden, smeden, timmerlui en ploegers? De illustratie, van de hand van Ambrosius Holbein (c 1494-1519), de oudere broer van Hans, is symbolisch: de legendarische laatste koning van Rome koopt de profetische boeken van de Cumaeische Sibylle.

De optimo reip[ublicae] statu deque nova insula utopia libellus vere aureus
Thomas More
Bazel: Joannes Frobenius, 1518
Boek, derde ed, incompl, 17 x 22

Datum: 
1518
Nummer: 
6

7 Ware vrijheid

De Leidse textielondernemer Pieter de la Court (1618-1685) wordt wel beschouwd als de vader van de sociale wetenschappen in Nederland. Vriend van Johan de Witt, toonde hij zich een echte republikein, onder meer in de Historie der Gravelyke Regering in Holland (1662). De emblemata op de titelpagina verbeelden de ware vrijheid. Op de onderste, getiteld ‘de vrijheid behouden of sterven in slavernij’, is een pakezel afgebeeld, het dier waarmee in het Bijbelboek Genesis de joodse stam Issaschar wordt vergeleken.

Historie der Gravelike Regeering in Holland
Pieter de la Court
Amsterdam: J.C. van der Graft, 1662
Boek, incl: De Oorsprong der Nederlandsche troublen door Viglius Zuichemius ab Ayta, 9 x 14

Datum: 
1662
Nummer: 
7

Locatie

Leiden
Netherlands

8 Hollands welvaren

Eveneens in 1662 kwam Interest van Hollandt, ofte Gronden van Hollandts Welvaren uit. Daarin pleitte De la Court voor onbeperkte immigratie als basis voor nationale welvaart. Dit boek was gebaseerd op een alleen als manuscript circulerend werk, ‘Het welvaaren der Stadt Leyden’, dat pas in 1911 gedrukt werd. Oorspronkelijk dateert het uit 1659-1660 en het moet door Pieter samen met zijn broer Johan (1622-1660) geschreven zijn. Het NEHA bezit maar liefst drie afschriften uit de achttiende eeuw.

Het welvaaren der Stadt Leyden
Johan en Pieter de la Court
1659-1660
Boek, 18 x 23

Datum: 
1659 - 1660
Nummer: 
8

Locatie

Leiden
Netherlands

9 Belangrijke ontdekkingen

Ontdekkingsreizen waren een onuitputtelijke bron voor de maatschappijkritiek van de Verlichting. In 1771 verscheen het verslag van de reis van Louis-Antoine de Bougainville naar de Stille Zuidzee in 1769-1769. Dit bracht Denis Diderot (1713-1784) tot zijn dialoog Supplément au Voyage de Bougainville, die voor het eerst na zijn dood in zijn volledige werken verscheen (1798). Hij vergelijkt er de Tahitianen met de Europeanen, wat hem de gelegenheid biedt slavernij, kolonialisme en katholicisme kritisch onder de loupe te nemen.

Supplément au voyage de Bougainville
Denis Diderot
In: Oeuvres de Denis Diderot, tome III (pp. 371-443), Paris: Desray and Deterville, 1798
Boek, 14 x 22

Datum: 
1798
Nummer: 
9

Locatie

Tahiti
French Polynesia

10 Denis Diderot

Diderot werd in 1767 vereeuwigd door de society-schilder Louis-Michel van Loo (olieverfschilderij nu in het Louvre). Kritisch tot in het oneindige, waarschuwde hij er overigens voor dat geen van de van hem gemaakte portretten enige gelijkenis met de werkelijkheid vertoonde. Later werd van een uitsnede van het portret een kleurengravure gemaakt door Pierre-Michel Alix (1762-1817), die ook talloze kopstukken van de Franse Revolutie uitbeeldde.

Denis Diderot
L.M. Vanloo (schilder), P.M. Axis (graveur)
Parijs: Drouhin, z.d.
Coloured engraving, 41 x 30

Nummer: 
10