Anarchisme

Hoewel Posthumus zelf sociaal-democraat was, realiseerde hij zich van meet af aan dat het belangrijk was ook andere dan socialistische modellen van maatschappelijke ordening te bestuderen. In zijn verzamelactiviteit was hij ideologisch neutraal en werd hij uitsluitend gedreven door wetenschappelijke nieuwsgierigheid - een standpunt dat het IISG nog steeds huldigt. Dat verklaart ook hoe het Instituut de belangrijkste bewaarplaats ter wereld van de geschiedenis van het anarchisme kon worden. Cruciaal daarvoor was de verwerving van de enorme verzameling van Max Nettlau. Het was voor Posthumus niet gemakkelijk de grote ondernemers in het NEHA-bestuur van het belang hiervan te overtuigen, wat een argument was voor de schepping van een nieuw, internationaal instituut. In Nettlau's verzameling bevonden zich ook de papieren van veel beroemde anarchisten, zoals de Rus Michail Bakunin (40-41). Dat bracht weer andere anarchisten, zoals Emma Goldman (42) en Aleksandr Berkman, op het idee hun stukken eveneens aan het IISG te schenken.

Het anarchisme is een uiterst veelvormig verschijnsel, waarvan alle belangrijke stromingen in de collectie van het IISG vertegenwoordigd zijn. Men vindt er 'propagandisten van de daad', voor wie de bom het nuttigste wapen in de klassenstrijd was (43); de vreedzame stichters van egalitaire communes (44); kleine groepen intellectuelen en kustenaars uit landen als China en Japan (45); maar ook de anarchistische massabewegingen die in Rusland, Italië, en met name in de Spaanssprekende wereld hebben bestaan. Anarchisten en anarcho-syndicalisten speelden vanaf eind negentiende eeuw een grote politieke en maatschappelijke rol in Spanje, totdat zij in de Spaanse Burgeroorlog zowel Franco's fascisten als de communisten tegenover zich vonden (46-47). Maar ook in Latijns-Amerika, en in het bijzonder in Argentinië, is de anarchistische beweging vanaf 1880 een halve eeuw of langer toonaangevend geweest (48).

40 Michail Bakoenin

[te vertalen]

Michail Bakunin (1814-1876), die vanaf 1863 een van de grondleggers van het anarchisme werd, probeerde zijn revolutionaire opvattingen te verwezenlijken door middel van geheime genootschappen. Hij greep daarbij zoals vele anderen terug op de organisatievormen van de Vrijmetselarij, waarvan hij enige tijd lid was. In dit lang ongepubliceerd gebleven manuscript nam hij deel aan de discussies binnen de radicale Italiaanse Vrijmetselarij in het midden van de jaren 1860, kort na de Italiaanse eenwording

Over de Vrijmetselarij
Michail Bakunin
1865
Manuscript, 23 x 28
Archief Michail Bakunin, no 26

Datum: 
1865
Nummer: 
40

41 Anarchisten documenteren

De Duitse Oostenrijker Max Nettlau (1865-1944) werd de ‘Herodotus van de Anarchie’ genoemd. Niet alleen bracht hij een reusachtige historische verzameling over het anarchisme uit alle landen en tijden bijeen, hij schreef ook een omvangrijke geschiedenis van het anarchisme en biografieën van prominenten als Michail Bakunin, Elisée Reclus en Errico Malatesta. Hij kwam met zijn verzameling naar Amsterdam, waar hij overleed; zijn as werd in de jaren 1970 aan het IISG overgedragen.

Metalen urn met de as van Max Nettlau
1944
Voorwerp, 30 x 20

Datum: 
1944
Nummer: 
41

42 Emma Goldman

Emma Goldman (1869-1940), geboren in Russisch Litouwen, emigreerde in 1885 naar de Verenigde Staten, waar zij zich in de anarchistische beweging stortte. Met haar vriend Alexander Berkman werd zij eind 1919 weer naar Rusland teruggestuurd. Hoewel zij de bolsjevieken aanvankelijk wilden steunen, vertrokken zij twee jaar later gedesillusioneerd. In verschillende landen levend, ontwikkelde Goldman zich tot een van de meest markante en gerespecteerde anarchisten. Een reis naar Toronto trok dan ook onherroepelijk de belangstelling van journalisten.

Toronto’s anarchist quest: Emma Goldman
Frederick Griffin
Toronto Star Weekly, 1926
Tijdschrift, vol 7, voorpagina, 47 x 56
(uit het Archief Goldman, XXb)

Datum: 
1926
Nummer: 
42

Locatie

Toronto
Canada

43 Anarchisme met geweld

Aan het eind van de negentiende eeuw waren veel anarchisten ervan overtuigd geraakt dat alleen de ‘propaganda van de daad’ het kapitalisme aan het wankelen kon brengen. Deze fotomontage toont in het midden Ravachol (François Koenigstein, 1859-1892), die na bruut optreden tegen Parijse anarchisten een politiebureau opblies; links Auguste Vaillant (1861-1894), die om Ravachol te wreken in 1893 een bom in de Kamer van Afgevaardigden gooide; en rechts Emile Henry (1872-1894), die een bom liet ontploffen in een stationscafé. Allen stierven onder de guillotine.

Auguste Vaillant, Ravachol, Emile Henry
Genève, 1894
Fotomontage, 11 x 7

Datum: 
1894
Nummer: 
43

44 Een utopist bespot

Werden anarchisten soms gevreesd om hun gewelddadigheid, ze werden ook vaak bespot vanwege wereldvreemdheid. De schrijver Frederik van Eeden (1860-1932) stichtte in 1898 op een landgoed in Bussum de kolonie Walden, genoemd naar het gelijknamige boek van Henry Thoreau. Deze coöperatieve gemeenschap was gegrondvest op gemeenschappelijk grondbezit, maar hield het niet vol en werd in 1907 opgeheven. De sociaal-democraat Albert Hahn liet in Het Volk zijn leedvermaak blijken.

Een mislukt hervormer: Fr. van Eeden: Hoe ik mijn boompje ook besproei, het wil maar niet groeien
Albert Hahn
Verschenen in Zondagsblad van Het Volk; Amsterdam, 1906
Tekening, 34 x 40

Datum: 
1906
Nummer: 
44

Locatie

Kolonie Walden
Franse Kampweg Bussum
Bussum
Netherlands

45 Taalproblemen opgelost

Anarchistische ideeën verspreidden zich aan het eind van de negentiende eeuw wereldwijd, tot in China en Japan. Het taalprobleem werd behalve door een grote vertaalcultuur soms ook ondervangen door het gebruik van het Esperanto, dat in diezelfde jaren opgang maakte. De Stem des Volks, die van 1913 tot 1916 in Shanghai verscheen, bevatte secties in het Esperanto en het Chinees.

La Voco de l’Popolo. Ĉius-emajna Ĥina kaj esperanta gazeto
Kanton, 1913
Tijdschrift, vol 1, no1, tekst ook in het Chinees, 32 x 24

Datum: 
1913
Nummer: 
45

Locatie

Guangzhou (Canton)
China

46 De Spaanse Burgeroorlog

Het in Barcelona verschijnende Solidaridad Obrera was het belangrijkste anarchistische dagblad tijdens de Spaanse Burgeroorlog, die in juli 1936 uitbrak en voor de anarcho-syndicalisten van de Confederación Nacional del Trabajo het karakter van een revolutie kreeg. Het IISG heeft zo’n 2000 foto’s uit het archief van de Soli, dat in 1939 nog net op tijd uit de handen van Franco kon worden gered.

Dos milicianos leyendo el órgano confederal de la CNT
Barcelona, 1936-1939
Foto, 18 x 13
(uit Collectie CNT/FAI)

Datum: 
1936 - 1939
Nummer: 
46

Locatie

Barcelona
Spain

47 Franco bestrijden

De Spaanse anarchisten bestreden Franco eerst met eigen militie-eenheden, de zogenaamde ‘colonnes’, die echter in de loop van de oorlog tegen hun zin met de reguliere troepen werden samengevoegd. Zo werd de Columna Durruti, genoemd naar de in 1936 gesneuvelde anarchist Buenaventura Durruti, nu de 120ste Brigada Mixta van de 26ste divisie van het republikeinse leger. Het vaandel van deze brigade werd aan het IISG nagelaten door Joan Sans i Sicart (1914-2007), de laatste overlevende.

Ejército Republicano, 26 División, 120 Brigada Mixta
1936-1939
Banier, 102 x 100

Datum: 
1936 - 1939
Nummer: 
47

48 Argentijns protest

Ook in Latijns-Amerika kreeg het anarchisme eind negentiende eeuw voet aan de grond. Met name in Argentinië, dat een geliefd toevluchtsoord was voor Italiaanse en Spaanse vervolgden, was de beweging omvangrijk. Het blad la Protesta verscheen tientallen jaren lang, vaak zelfs als dagblad, met soms ook nog een wekelijks supplement dat literaire en historische bijdragen van hoog niveau publiceerde. Pas na de staatsgreep van generaal Uriburu in 1930 verloor het zijn vooraanstaande positie.

La Protesta: diario de la mañana: periódico anarquista
Buenos Aires
Tijdschrift, 1903-1992, incompl, 38 x 27

Nummer: 
48

Locatie

Buenos Aires
Argentina