Anti-kolonialisme

Met de Europese talen leerden de gekoloniseerden ook de idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap kennen, die in Europa langzaam maar zeker tot democratisering van de maatschappij leidden - en tot kritiek op het kolonialisme. Marx was een van de eersten die dit theoretisch probeerde te onderbouwen (167). In Nederland kennen we de literair vormgegeven sociaal-liberale kritiek van Multatuli.

De eerste antikoloniale bewegingen ontstonden in koloniën met veel Europese immigranten, met name in Latijns Amerika. Elders bestond wel militair verzet tegen de Europeanen - zoals van Tipu Sultan in Zuid-India en Diepo Negoro op Java - maar door gelijkheidsidealen geïnspireerde bewegingen kwamen pas later op, het eerst in India. De overwinning van een Aziatisch op een Europees land in de Russisch-Japanse oorlog (1905) en de Chinese revolutie van 1912 vormden voor de gekoloniseerde volkeren een bron van inspiratie. Na de Eerste Wereldoorlog kwamen hun bewegingen steeds meer met elkaar in contact, daarin gestimuleerd door communistische en andere internationale conferenties en organisaties (168). Intern was de onafhankelijkheidsbeweging vaak even verdeeld als de politieke stromingen in het moederland. In Nederlands-Indië bij voorbeeld waren marxisten als Tan Malaka (169-171) en nationalisten als Mohammed Hatta (172-174) het onderling grondig oneens.

Hoewel de arbeidersbeweging zich lang niet altijd op een anti-koloniaal standpunt stelde, steunden sommige Europeanen in en buiten de koloniën het onafhankelijkheidsstreven van de gekoloniseerden natuurlijk van harte. In Nederland was dat bijvoorbeeld het geval met de communisten (175-177). Dienstweigeraars wilden niet deelnemen aan de ‘politionele acties’, de onderdrukking van de Indonesische onafhankelijkheidstrijd; zij achtten die integendeel alleszins gerechtvaardigd (178-180). Andere koloniën maakten een soortgelijk proces door, zoals bijvoorbeeld Brits Malakka (181), Frans Indo-China (182-183), Portugees Timor (184) en - nog een Nederlands voorbeeld - Suriname (185-187).