The West en the Rest

Met de snelle economische opkomst van China, India en Brazilië beleven we een grote ommekeer in de verhouding tussen rijke en arme landen. Tot voor kort betreurde men de schijnbaar onoverbrugbare kloof die West-Europa en Noord-Amerika van bijna de hele rest van de wereld scheidde, maar eigenlijk geloofde niemand dat er op korte termijn veel aan te doen was. Vrij algemeen werd aangenomen dat het om een historische constante ging. Of deze nu wordt toegeschreven aan godsdienstige, culturele, wetenschappelijke of militaire verschillen, de superioriteit van the West ten opzichte van the Rest is een thema dat de geschiedschrijving al eeuwen beheerst.

In de negentiende eeuw werd de opvatting populair dat de economische ontwikkeling in het Westen daarvoor uiteindelijk bepalend was geweest. Karl Marx wees met een beschuldigende vinger naar de bezitters van ‘kapitaal’. Onontkoombaar leidden hun handelingen tot een tweedeling tussen haves en have-nots, zowel binnen de rijke landen als tussen landen wereldwijd. Volgens hem werd het systeem dat wij later 'kapitalisme' zijn gaan noemen, eerst voortgestuwd door kooplieden en vervolgens door industriëlen.

In deze - zeer breed gedeelde - opvatting was de tijd van het 'handelskapitalisme' bepalend voor de wereldgeschiedenis. De opkomst van markten werd gezien als een noodzakelijke voorwaarde voor de commerciële expansie van West-Europa tussen 1500 en 1800, van de Grote Ontdekkingen en de Renaissance tot de Industriële Revolutie en de Verlichting. De daarop volgende stappen leken onvermijdelijk: het met de handel verdiende kapitaal maakte de Industriële Revolutie mogelijk; opgejaagd door de concurrentie moesten de industriëlen hun arbeiders uitbuiten; als reactie op die uitbuiting verenigden de arbeiders zich; maar hun organisaties vielen weer uiteen in verschillende stromingen. Een bonte stoet van min of meer praktische wereldverbeteraars bood oplossingen aan. Zij vormen tot op de dag van vandaag het zuurdesem van al onze politieke, maatschappelijke en culturele stromingen.